Polska Rzeczpospolita Ludowa

 

 

Manifest PKWN z lipca 1944 r. 

 

 

Godło PRL: biały orzeł bez korony

 

 

 

 

 

 

Po wojnie…

 

      Polska wychodziła z wojny całkowicie zrujnowana. Na domiar złego w trakcie konferencji pokojowych w Jałcie i Poczdamie ustalono, że kraj ten znajdzie się w radzieckiej strefie wpływów.

     W Lublinie ukształtował się szybko zależny od Moskwy rząd nazwany Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN). 15.07.1944 PKWN ogłosił słynny manifest (Manifest Lipcowy), na mocy którego uznano radzieckie roszczenia terytorialne, delegalizowano de facto Armię Krajową. Manifest ten ogłaszał również reformę rolną – pierwszy krok w stronę gospodarki scentralizowanej.

     Polska wyszła z wojny całkowicie zrujnowana. Nowe państwo było 30% mniejsze niż przed wojną. Zniszczono 40% majątku narodowego, 65% fabryk, 33% torów, 65% mostów. Jeszcze w 1946 ugory stanowiły 40% ziemi ornej. Zrujnowane były większe miasta i 20% wszystkich wsi. Szacunkowo zginęło 6 mln. Polaków.

     Części Polaków wydawało się, że w obrębie bloku sowieckiego Polsce uda się zachować pewną dozę niepodległości. Marzenia te szybko się rozwiały. Prężnie działała Służba Bezpieczeństwa. Zaczęto prześladować opozycję, czego najsłynniejszym przykładem był słynny proces 16 – przywódców polskiego podziemia wywiezionych do Moskwy i straconych.

Komuniści szybko zdominowali życie polityczne fałszując słynne referendum (1946) i późniejsze wybory (styczeń 1947).

     Wprowadzono też model gospodarki podporządkowany ZSRR.

 

link główny:

PRL

Muzeum PRL-u

 

 

 

 

 

 

 

linki:

PKWN

Manifest Lipcowy

Konferencja jałtańska

 

 

 

 

 

Logo PZPR 

 

 

W czasach stalinizmu miały miejsce też próby zmiany hymnu narodowego. Z propozycją napisania słów nowego hymnu polskiego zwrócił się I sekretarz partii Bolesław Bierut do zaangażowanego poety Władysława Broniewskiego. Ten odmówił, wręczył mu podobno tylko kartkę z napisem "Jeszcze Polska nie zginęła".

Struktura polityczna po wojnie

 

Partie związane z ZSRR i komunizmem

 

     Polska Partia Socjalistyczna

     Polska Partia Robotnicza

 

     W 1948 doszło do czystek w tych partiach. Za odchylenie prawicowo- nacjonalistyczne aresztowano Władysława Gomułkę, a następnie na Zjeździe Zjednoczeniowym zlikwidowano PPS. W efekcie „połączenia” powstała w grudniu 1948 Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR). 

 

Opozycja

 

     Jedyną legalną siłą opozycyjną w kraju było Polskie Stronnictwo Ludowe  (PSL) pod wodzą Stanisława Mikołajczyka, który w 1947 uciekł z kraju.

     Nielegalnie w Polsce dzialała antykomunistyczna partyzantka Wolność i Niezawisłość (WiN) oraz Ukraińska Powstańcza Armia (UPA) .

 

linki:

PZPR

PSL

WiN

UPA

 

Władysław Gomułka

 

Stanisław Mikołajczyk

Stalinizm

 

     Nowa Polska – Polska Rzeczpospolita Ludowa – stała się państwem totalitarnym, w którym nie istniała wolność aż do roku 1956. Literatura tego okresu, podobnie jak malarstwo czy kino, prezentuje nowe w Polsce wzorce socrealistyczne. Tryumfy święci propaganda nastawiona nie tylko na niszczenie opozycji politycznej, ale również przeciwników w szeregach nowoutworzonej PZPR. Na czele państwa stoi Bolesław Bierut.

 

linki:

Stalinizm

Socrealizm

 

Bolesław Bierut

 

Polskie ofiary represji stalinowskich

 

Pomnik ofiar Czerwca 1956 w Poznaniu.

 

(Zdjęcie: Radomił Binek, Wikipedia)

1956 – Poznański Czerwiec

 

     Po śmierci Stalina w 1953 rozpoczął się czas odwilży. Jej pierwszym sygnałem była publikacja „Poematu dla dorosłych” Adama Ważyka.

     Pierwszy w czasach PRL-u strajk generalny i demonstracje robotnicze miały miejsce w czerwcu 1956 r. w Poznaniu. W wyniku starć z siłami bezpieczeństwa zginęło w Poznaniu ponad 70 osób. Kilka tygodni później miało dojść do eskalacji demonstracji na Węgrzech, które rozpoczęto na znak solidarności z Polakami.

     Niepokoje w Polsce zakończyły się dopiero w momencie, gdy na nowego I sekretarza PZPR mianowano wypuszczonego z więzienia Gomułkę. Na fali odwilży zwolniono również z aresztu wiele więźniów politycznych, m. in. prymasa Wyszyńskiego .

 

linki:

Poznański Czerwiec

odwilż

 

Stefan Wyszyński

 

Wiec na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego 8 marca 1968 r.

 

 

 

Manifestacja propagandowa z transparentami antysemickimi

 

(Zdjęcia z artykułu Andrzeja Michała Kobosa)

1968 - Wydarzenia marcowe

 

     Bezpośrednią przyczyną wybuchu zajść była demonstracja studentów pod pomnikiem Adama Mickiewicza w Warszawie (30 stycznia 1968) przeciwko zdjęciu przez cenzurę spektaklu Dziady w reżyserii Kazimierza Dejmka, granego w warszawskim Teatrze Narodowym.

 

     Do działań studenckich przyłączyło się środowisko literatów, na czele ze Związkiem Literatów Polskich. 8 marca odbyła się demonstracja na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego (UW), wcześniej ale aresztowano jej przywódców (m. in. Adama Michnika). Demonstrację brutalnie rozpędzono, milicja rozchodzących się studentów zaatakowała pałkami. Następnego dnia odbyła się demonstracja na Warszawskiej Politechnice, rewolucyjna atmosfera szybko rozszerzyła się na pozostałe warszawskie uczelnie, a następnie po całym kraju – wiece studenckie odbyły się m.in. we Wrocławiu, Łodzi, Krakowie, Poznaniu, Toruniu i Gdańsku.

 

     Antysemickie wystąpienia przedstawicieli władzy spotkały się z wielkim oburzeniem w środowisku studenckim, do studentów przyłączyli się też niektórzy wykładowcy, później także polski Episkopat.

     15 marca w Gdańsku miała miejsce największa w skali kraju manifestacja. Udział w niej wzięło 20 tys. osób, studentów, robotników i innych mieszkańców Gdańska.

 

     Protesty jednak spotkały się z bezwzględną odpowiedzią władz:

 

     Zlikwidowano na UW sześć kierunków studiów, zwolniono z katedr wybitnych profesorów (m. in. Zygmunta Baumana, Leszka Kołakowskiego). W partii i aparacie bezpieczeństwa dochodzi do czystek - z PZPR wyrzucono ponad 8 tysięcy członków. Wskutek kampanii antysemickiej w latach 1968-1972 opuściło Polskę nieco ponad 15 000 osób.

 

linki:

Marzec 1968

 

Marzec i jego dziedzictwo

 

Kazimierz Dejmek

Adam Michnik

Zygmunt Bauman Leszek Kołakowski

 

 

Tłumienie demonstracji na ulicach Szczecina w grudniu 1970 r.

 

 

Pomnik ofiar grudnia 1970 w Gdyni

 

(Zdjęcie: Krzysztof, Wikipedia)

Grudzień 1970

 

     Słynne protesty robotników na Wybrzeżu (głównie w Gdyni, Gdańsku i Szczecinie), krwawo stłumione przez oddziały ZOMO.

 

     Bezpośrednią przyczyną strajków i demonstracji była wprowadzona 12 grudnia drastyczna podwyżka cen żywności. Społeczeństwo zareagowało protestem, zbierano się na wiecach domagając się od władz cofnięcia podwyżki, uregulowania systemu płac i odsunięcia od władzy osób odpowiedzialnych za podwyżkę (m.in. Gomułki).

 

     W dniu 15 grudnia ogłoszono strajk powszechny, pod siedzibą KW PZPR w Gdańsku dochodzi do starć robotników z milicją, wynikiem czego było podpalenie budynku KW PZPR. Władze PZPR na wieść o wydarzeniach w Gdańsku, wydały rozkaz użycia broni palnej przeciwko demonstrującym. Nastąpiła interwencja 550 czołgów i 700 transporterów opancerzonych 8 dywizji zmechanizowanej. Do walki z demonstrantami ruszyło 5 tysięcy milicjantów i 27 tysięcy żołnierzy, Wybrzeże zostało krwawo spacyfikowane.

 

     Zostało zamordowanych kilkadziesiąt osób. Dokładna lista zabitych nie jest znana.

     W efekcie wydarzeń Gomułka został odsunięty od władzy. Nowym I sekretarzem partii został Edward Gierek.

 

linki:

Grudzień 1970

 

ZOMO

Edward Gierek

Niespokojne lata siedemdziesiąte

 

Po przejęciu władzy przez Edwarda Geremka Rzeczpospolita Polska przeżywała okres złudnego dobrobytu. Zaciągnięte za granicą kredyty sprawiły, że stopa życiowa Polaków uległa znacznej poprawie. Jednak zadłużenie rosło, zarobki ludności poczęły się zmniejszać, a zaopatrzenie w żywność gwałtownie się pogorszyło. W konsekwencji zaczęły wybuchać protesty robotników. W związku z falą nowych protestów w  1976 roku powstaje KOR – Komitet Obrony Robotników. Początkowo strajkują robotnicy z Radomia i Ursusa, następnie dołączają się inni, z pozostałej części Polski.

 

W 1978 Karol Wojtyła, arcybiskup krakowski, zostaje wybrany na papieża. Podczas wyboru przyjmuje imię Jan Paweł II. Dzięki jego osobie rozpoczął się marsz ku upadkowi komunizmu. Podczas wizyty w Polsce, w 1979 roku, wypowiadając słynne hasło: „Nie bójcie się”, spowodował poruszenie w bloku komunistycznym.

 

linki:

KOR

Jan Paweł II

Flaga Solidarności

(Zdjęcie: Wikipedia - Ludek)

Powstanie Solidarności

 

Sierpień 1980 roku był dla Polski szczególnie niespokojny. Przez kraj  przeszła kolejna fala strajków, początkowo protesty odbywała się w stoczniach (Gdańsk), 29 sierpnia objęły już cały kraj. 31 grudnia 1980 roku miliony Polaków zgromadzonych przed telewizorami, po raz pierwszy, zobaczyły twarz Lecha Wałęsy, który podpisywał umowę, dającą robotnikom prawo do organizowania związków poza kontrolą partii. Umowa z Gdańska oznaczała początek ruchu o nazwie NSZZ Solidarność. Przełom, który nastąpił został uznany za najważniejsze wydarzenie w Europie Wschodniej od czasów Drugiej Wojny Światowej. Solidarność szybko stała się ruchem społecznym wcielającym w swe szeregi ponad 9 milionów osób.

 

linki:

Lech Wałęsa

Solidarność

Stan wojenny

 

Rok 1981 był rokiem burzliwym. Z jednej strony ruch wyzwolenia, manifestacje i strajki w całej Polsce, z drugiej podwyżki cen, bieda, nieskuteczny dialog między rządem a Solidarnością. 17 października do władzy dochodzi Wojciech Jaruzelski. 13 grudnia ogłosił stan wojenny, w wyniku którego doszło do aresztowanie i rozwiezienia do obozów internowanych tysięcy działaczy Solidarności. Polska została odizolowana od reszty świata. Ograniczono swobody obywatelskie oraz wprowadzono godzinę milicyjną.  8 października 1982 roku Sejm rozwiązał NSZZ Solidarność. Rada państwa w lipcu 1983 roku anulowała stan wojenny. W dniach 16-23 sierpnia odbyła się pielgrzymka Jana Pawła II, będąca jednocześnie triumfem Wałęsy.

Symbol walki całego narodu, Lech Wałęsa, 11 grudnia 1983 roku otrzymuje pokojową nagrodę Nobla.

 

linki:

Stan wojenny

 

Wojciech Jaruzelski

 

 

Lech Wałęsa

Walka z reżimem

 

Lata 1984 – 1985 były okresem napięcia i wyczekiwania. Wzmogła się wówczas cenzura, ataki na opozycję, inwigilowanie księży, środowisk opozycyjnych. 19 października milicja porwała i zamordowała ks. Jerzego Popiełuszkę, kapłana z warszawskiego kościoła św. Stanisława Kostki. Pokazowy proces zabójców odbył się w 1985 roku w Toruniu.

Na pierwsze ustępstwa komunistycznego rządu miała wpływ sytuacja w ZSRR – objęcie władzy przez Michaiła Gorbaczowa i pierwsze zmiany( „pieriestrojka” i „głasnost”). W 1986 roku polski rząd ogłosił amnestię dla wszystkich więźniów politycznych, co było próbą gestu pojednawczego wobec społeczeństwa.

Gdy w dniach od 8 do 14 czerwca 1987 roku przebywał na trzeciej pielgrzymce w Polsce papież Jan Paweł II, naród wciąż okazywał swą siłę, tłumnie przybywając na spotkania z Ojcem Świętym, które dawały nadzieję na zwycięstwo nad reżimem komunistycznym.

W 1988 roku wybuchła w Polsce wiosenna i letnia fala strajków na uczelniach i w zakładach przemysłowych m.in. w Bydgoszczy, Krakowie, Gdańsku, Katowicach. Mimo wszystko akcje strajkowe odniosły sukces. Dzięki mediacji Episkopatu rozpoczęły się nieformalne rozmowy między stroną rządową a przedstawicielami Solidarności.

 

linki:

Jerzy Popiełuszko

 

pieriestrojka

 

Okrągły stół

Okrągły stół

 

31 sierpnia 1988 doszło do pierwszego spotkania generała Czesława Kiszczaka, ministra spraw wewnętrznych z Lechem Wałęsą. Po kilku rozmowach m.in. o legalizacji Solidarności i zakończeniu strajków podjęto przygotowania do rozpoczęcia rozmów z władzami. We wrześniu 1988 roku powstał rząd Mieczysława Rakowskiego.

Coraz większą popularność zdobywał Lech Wałęsa, zwłaszcza po telewizyjnej debacie 30 listopada 1988 roku, w której dyskutował z Miodowiczem, przywódcą prorządowych związków zawodowych. 18 grudnia tegoż roku 119 osób zaproszonych przez Wałęsę tworzy Komitet Obywatelski przy przewodniczącym NSZZ Solidarność.

6 lutego 1989 roku w Urzędzie Rady Ministrów w Warszawie rozpoczęły się obrady „okrągłego stołu”. 5 kwietnia podpisano dokumenty zamykające rozmowy partii z opozycją. Najważniejsze postanowienia to: legalizacja Solidarności, przeprowadzenie wyborów do dwuizbowego parlamentu – w Sejmie 65% mandatów dla strony rządowej (koalicja PRON), 35% dla opozycji solidarnościowej, wolne wybory do Senatu.

 

linki:

Okrągły stół

Przemiany ustrojowe i reformy nowego rządu

 

4 czerwca 1989 odbyły się pierwsze, częściowo demokratyczne wybory do parlamentu w powojennej Polsce, zakończone klęską komunistów.

19 lipca 1989 roku prezydentem został wybrany generał Wojciech Jaruzelski (tzw. „prezydent kontraktowy”). 24 sierpnia na urząd premiera Sejm powołuje polityka obozu solidarnościowego, Tadeusza Mazowieckiego.

Rząd ten dokonuje zmian w konstytucji:

- nowa nazwa państwa – Rzeczpospolita Polska( 29 XII 1989), demokratyczne państwo prawa, władza zwierzchnia należy do Narodu, wolne i demokratyczne wybory, swoboda zrzeszania się i działalności partii politycznych

- zniknął zapis o przewodniej roli PZPR i sojuszu z ZSRR

- 9 lutego 1990 roku godłem RP został orzeł w koronie.

Wicepremier i minister finansów Leszek Balcerowicz przeprowadza reformę gospodarczą w celu ustabilizowania polskiej waluty i zdławienia hiperinflacji.

30 stycznia 1990 roku rozwiązano Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą, wiosną natomiast rozpadł się obóz solidarnościowy.

 

linki:

Tadeusz Mazowiecki

 

Leszek Balcerowicz

Lech Wałęsa prezydentem

 

W pierwszej turze wyborów prezydenckich 25 listopada 1990 roku przeciwko sobie walczyli m.in. dawni współpracownicy Tadeusz Mazowiecki i Lech Wałęsa. 9 grudnia w drugiej turze przeciwnikiem Wałęsy był nieznany nikomu obywatel Kanady Stanisław Tymiński. Lech Wałęsa zdobył poparcie 74% głosujących i został pierwszym prezydentem Trzeciej Rzeczypospolitej. Gabinet Tadeusza Mazowieckiego podał się do dymisji a nowym premierem został Jan Krzysztof Bielecki.