Okres rozbicia dzielnicowego

 

 

Jan Matejko: Bolesław III Krzywousty

Bolesław III Krzywousty

 

Bolesław był młodszym synem Hermana. Jednak jego starszy brat – Zbigniew – najprawdopodobniej urodzony został przez pierwszą żonę, z którą Hermana wiązał ślub w obrządku słowiańskim. Dlatego też uznawano go za syna z nieprawego łoża.

Po wygnaniu Sieciecha Władysław Herman zdecydował się jednak obdarzyć Zbigniewa władzą w Wielkopolsce.

Było tylko kwestią czasu kiedy wybuchnie wojna domowa. Ostatecznie zwyciężył Bolesław, który kazał Zbigniewa uwięzić i oślepić.

Panowanie Bolesława sprowadzało się przede wszystkim do walk o odzyskanie Pomorza, co ostatecznie udało mu się w roku 1129.

Najważniejsze jednak wydarzenie z czasów Bolesława to ustanowienie testamentu w 1138.

 

Testament Krzywoustego

 

Krzywousty nie chciał, by jego synowie toczyli między sobą walki. Dlatego sporządził testament, który dzielił Polskę na kilka dzielnic – każdą zarządzaną przez innego syna:
- Władysław Wygnaniec otrzymał Śląsk
- Mieszko III Wielkopolskę
- Bolesław Kędzierzawy Mazowsze
- wdowa Salomea ziemię sieradzko-łęczycką.

Reszta kraju z Małopolską tworzyła dzielnicę senioralną, zarządzaną każdorazowo przez seniora.

Tym samym rozpoczynał się okres rozbicia dzielnicowego.  

 

linki:

Bolesław Krzywousty

 

Testament Bolesława Krzywoustego

 

 

Mapa rozbicia dzielnicowego Polski w latach 1138-1320 

Rozbicie dzielnicowe  

 

W Krakowie epizodycznie władali książęta wielkopolski Władysław Laskonogi (1202) i Mieszko Plątonogi (1211), który starał się odnowić seniorat. Śmierć Leszka Białego (1227) wywołała walkę o Kraków między Konradem Mazowieckim, Władysławem Laskonogim i Henrykiem I Brodatym, który wraz ze swym synem, Henrykiem II Pobożnym, zmierzali do restytucji Królestwa. 

W 1243–79 władał tą dzielnicą syn Leszka Białego, Bolesław Wstydliwy, a po nim — w drodze desygnacji potwierdzonej elekcją — ks. sieradzki Leszek Czarny (1279–88), z kolei w wyniku układów politycznych — ks. wrocławski Henryk IV Prawy (1288–90) i książę wielkopolski Przemysł II (1290–91), a wreszcie król czeski Wacław II.  

 

Wielkopolską po śmierci Mieszka Starego (1202) rządzili kolejno: Władysław III Laskonogi, Władysław Odonic, Przemysł I i Bolesław Pobożny (dokonujący trzykrotnie podziałów tej dzielnicy), następnie Przemysł II.

 

Śląsk dzielił się u progu XIII wieku na 2 księstwa: Henryk Brodaty objął po ojcu Bolesławie Wysokim (1201) Śląsk właściwy, a syn Władysława Wygnańca, Mieszko Plątonogi, dotąd książę raciborski, zawładnął księstwem opolskim, które dziedziczył 1211 Kazimierz I; w takim kształcie Śląsk właściwy dotrwał do 1248, a księstwo opolsko-raciborskie do 1281, po czym uległy dalszym podziałom.  

 

Mazowsze i Kujawy były władztwem Konrada Mazowieckiego, który 1229 uzyskał także Łęczycę i Sieradz. Jeszcze za życia wydzielił synom osobne dzielnice i do 1294 Mazowsze dzieliło się (z przerwą 1248–62) na księstwo czerskie i księstwo płockie. Kujawy 1231 znalazły się w rękach Kazimierza I, po którego śmierci 1267 wyłoniły się księstwa należące do jego 5 synów.  

 

linki:

rozbicie dzielnicowe

 

 

 

Czyngis-chan

Tatarzy  

 

Twórca imperium mongolskiego był znany Czyngis-chan. Uznawany jest on za jednego z największych zdobywców w historii.

Około roku 1200 został obwołany chanem przez kurułtaj części Mongołów. Do 1206 udało mu się zjednoczyć koczownicze ludy Azji Środkowej. Wówczas został obwołany wielkim chanem (kaganem).

W latach 1211–16 podbił północne Chiny, potem w 1219–24 — Chorezm. Jego wojska w roku 1207 uzależniły południową Syberię i pomiędzy 1222–27 część ziem Kipczaków.

W latach 1222–23 spustoszyły rejon Morza Kaspijskiego wschodnią Europę.  W 1223 rozbiły wojska ruskie w jednej z najważniejszych bitew średniowiecznej Europy – pod Kałką.

 

 

linki:

Tatarzy

Czyngis-chan

 

 

Jan Matejko: Henryk Pobożny

 

W kilka dni po bitwie legnickiej przystąpiono do grzebania poległych. Dosyć długo trwały poszukiwania ciała Henryka Pobożnego. Jak pisze Jan Długosz "(...) dzięki wskazówce udzielonej przez pozostałą po nim wdowę, księżnę Annę, że u lewej stopy [książę] miał sześć palców, wreszcie je znaleziono."
Szczątki księcia Henryka uroczyście pochowano w kościele franciszkanów we Wrocławiu. Kiedy w 1832 r. otwarto grobowiec książęcy, stwierdzono wówczas brak głowy i istnienie sześciu palców u lewej nogi jego szkieletu.

Henryk II Pobożny

 

Na Polskę najechał stosunkowo nieliczny (wojska tatarskie składały się z 3 tumenów czyli około 30.000 wojowników) oddział. Główne siły liczące 7 tumenów zaatakowały w tym samym czasie Węgry.

W okresie tym władzę na ziemiach polskich sprawował głównie reprezentant Piastów śląskich – Henryk Pobożny. Rządził on Śląskiem, Małopolską i częścią Wielkopolski. Jego żoną była Anna Czeska z rodu Przemyślidów.

Henrykowi udało się zgromadzić oddział w skład którego wchodzili polscy rycerze ocalali z wcześniejszych potyczek z Tatarami, czescy ochotnicy, mieszczanie śląscy oraz rycerze zakonni, głównie templariusze.

Do decydującej bitwy doszło pod Legnicą w 1241 r.

 

Bitwa pod Legnicą

 

Wojska Henryka zostały ustawione w szyku marszowym. Wysunięty oddział mieszczan zaatakował pierwszy. Kiedy okrążyły go wojska tatarskie ruszyły polskie skrzydła. Bitwa wydawała się wygrana, gdy z niewyjaśnionych przyczyn (być może gazy bojowe) zaczęło uciekać polskie prawe skrzydło. Wojska tatarskie wykorzystały to natychmiast.

Bitwa skończyła się klęską wojsk polskich. Poległ w niej książę Henryk Pobożny, któremu zwycięzcy obcięli po śmierci głowę.

Z obciętą głową pojawili się pod bramami miejskimi Legnicy, licząc na kapitulację przerażonych obrońców. Tak się jednak nie stało. Armia mongolska złupiła okoliczne ziemie i udała się w kierunku Ołomuńca.

Z najazdu tatarskiego ziemie polskie wychodziły całkowicie osłabione i pozbawione władzy seniora, który zginął w bitwie. Sytuację tę postanowił wykorzystać Konrad Mazowiecki.

 

linki:

Henryk Pobożny

Anna Czeska

Bitwa pod Legnicą

 

 

Jan Matejko: Konrad I Mazowiecki

Konrad Mazowiecki

 

Konrad na mocy dziedziczenia rządził początkowo Mazowszem. Cały czas jednak pragnął rządzić zjednoczonym królestwem. Stąd też prowadził ciągłe walki z Piastami śląskimi – Henrykiem Pobożnym a wcześniej z jego ojcem Henrykiem Brodatym. W 1228 roku porwał nawet Henryka Brodatego z wiecu w  Spytkowicach pod Zatorem.

Konrad nie znał również umiaru w polityce wewnętrznej. Uchodził za władcę okrutnego i bezmyślnego. W 1217 r. skazał na oślepienie wojewodę mazowieckiego, Krystyna, a w 1239 r. wydał na męki i kazał powiesić płockiego scholastyka, Jana Czaplę, za co został obłożony klątwą.

Nie przeszkadzało mu to jednak prowadzić działalności misyjnej na terenie Prus. Liczył, że z czasem uda się ziemie pogańskie włączyć w skład jego księstwa. Niestety wojny toczone o Kraków nie pozwalały mu skupić się na chrystianizacji, stąd też pojawił się pomysł, by zwrócić się o pomoc do Zakonu Krzyżackiego.

 

linki:

Konrad Mazowiecki

Jan Czapla

 

Zamek w Malborku  był siedzibą władz państwa krzyżackiego. Później stał się własnością polskich królów. Jest jedną z najbardziej okazałych budowli obronnych na świecie. Zajmuje powierzchnię 21 hektarów i jest otoczona wysokimi i grubymi murami obronnymi. Była to tak potężna twierdza, że stolicę państwa krzyżackiego przeniesiono z Wenecji właśnie do Malborka.

Historia miasta zaczyna się w XIII wieku, kiedy to Krzyżacy rozpoczęli budowę zamku. Początkowa nazwa Marienburg została spolszczona na Malbork dopiero w XVI wieku. W 1276 roku osada, która powstała przy zamku otrzymała prawa miejskie.

 

 

Około 1250 roku przywódca jednej z grup osadniczych - William (czy też Wilhelm) założył Starą Wieś, a kilka lat później pozostałych nowoprzybyłych osadników osadził na terenie dzisiejszych Wilamowic. Nową osadę nazwano "Wilhelmsau" (błonie Wilhelma). Osadnicy przybyli prawdopodobnie z okolic ówczesnej Fryzji i Flandrii (tak przynajmniej mówią najstarsze materiały piśmienne i badania historyczne). Z bliżej nieznanych przyczyn Stara Wieś uległa asymilacji, a Wilamowice pozostały w swojej archaicznej formie zarówno w sferze języka jak i obyczajów, strojów oraz poczucia odrębności praktycznie do II wojny światowej.

Krzyżacy

 

Norman Davies:

"Problemem bardziej długotrwałym stali się dla Polski Krzyżacy. Zostali zaproszeni do Polski w 1226 r., niemal przypadkowo, z prywatnej inicjatywy Konrada Mazowieckiego, i szybko stali się najpoważniejszym zagrożeniem stabilizacji i integralności ziem polskich. Nazywali siebie Deutschritter, czyli Rycerzami Niemieckimi, ale w Polsce znani byli jako Krzyżacy, od czarnych krzyży, które nosili na swych białych pelerynach. Pełna nazwa ich organizacji brzmiała: Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, a ich wyczyny w Europie były wynikiem podboju Jerozolimy przez Saladyna w 1187 r. oraz klęski trzeciej wyprawy krzyżowej. Zakon został ponownie ukonstytuowany jako zakon rycerski w 1198 r. ze stolicą w Akkonie, a następnie w Wenecji, i oferował swoje usługi każdemu władcy, który skłonny był zapłacić za pomoc wojskową w walce przeciwko niewiernym. W latach 1224-25 pojawili się na krótko w Siedmiogrodzie i dowiedzieli się o nich książęta piastowscy."

 

zobacz też:

Architektura gotycka

Zabytki UNESCO

 

linki:

Zakon krzyżacki

Malbork

Stosunki polsko-krzyżackie

Osadnictwo wiejskie

 

Po najazdach tatarskich i klęsce Henryka II pod Legnicą, książęta śląscy sprowadzili do wyludnionego kraju osadników z Europy Zachodniej.  Przybyszami z Zachodu byli również Szkoci. Popularne nazwisko Fox (czy Foks) do dziś nosi wielu mieszkańców.

 

Osadnictwo miejskie

 

Osadnictwo miejskie doprowadziło do przebudowy urbanistycznej i ustrojowej starych, związanych z grodami osad miejskich, oraz do zakładania zupełnie nowych miast, będących ośrodkami nowego osadnictwa bądź rynkami lokalnymi dla zreformowanych starszych osad. Miasta powstawały według ściśle wyznaczonego planu, mającego za punkt centralny rynek (kwartał przeznaczony na cele handlowe i publiczne), z przylegającym doń kościołem i cmentarzem (kwartał przeznaczony na cele religijne) i prostopadle rozchodzącą się siecią ulic oraz murami okalającymi miasto. Nowe miasta opierały się na systemie cechowym.

 

Przykłady najstarszych polskich miast, których lokacji dokonano w XIII wieku na prawie średzkim albo magdeburskim:

1235 Środa Śląska

1237 Płock

1239 Gniezno

1242 Wrocław

1257 Kraków

1253 Poznań

1253-1260 Kalisz

1261 Gdańsk

zobacz też:

Miasta Polski

 

linki:

Wilamowice

Historia miast Polskich

prawo lokacyjne