Rzeczpospolita Obojga Narodów

 

 

Jan Matejko: Zygmunt II August

 

 

 

System wolnej elekcji (2)

 

     W trakcie sporu o ruch egzekucyjny Zygmunt August stanął po stronie szlachty. Jej rola w państwie wzrastała a dowodem na to były relacje pomiędzy izbami parlamentu. Zasadniczo składał się on z trzech izb:


     1. sejmu – izby szlacheckiej                             
     2. senatu – izby magnatów, najwyższych dostojników państwowych i   kościelnych

     3. króla


     Sejm zaczął w tym trójdzielnym układzie odgrywać rolę decydującą właśnie za panowania Zygmunta Augusta. Wzmocnienie pozycji szlachty w państwie było tym ważniejsze, że już za Jagiellonów zasada dziedziczenia tronu musiała ustąpić zasadzie elekcji króla. W praktyce oznaczało to, że każdy nowo powołany król Polski musiał w pewnej mierze iść na ustępstwa względem powołujących go na tron. Co ważniejsze od 1550 roku zabroniona była tzw. elekcja vivente rege, czyli obiór na króla za życia poprzedniego władcy. Zasada ta została jeszcze złamana w 1529, kiedy Zygmunt August został wybrany na Króla Polski i Wielkiego Księcia Litewskiego za życia ojca Zygmunta (od tej pory zwanego Zygmuntem Starym). Był to jednak ostatni taki przypadek w historii ustroju Rzeczypospolitej.
     Zygmunt August zmarł bezpotomnie. System polityczny okazał się nieprzygotowany na tę sytuację, mimo iż wcześniej zarówno szlachta jak i magnateria chciała mieć jak największy wpływ na obiór króla. Nie wiadomo było, kto ma sprawować władzę wykonawczą w czasie bezkrólewia. Niejasny był również sposób obioru króla, w sytuacji gdy nie było dziedzicznego kandydata.

 

linki:

Rzeczpospolita Obojga Narodów

 

elekcja vivente rege

Herb kardynała Stanisława Hozjusza, biskupa chełmińskiego i warmińskiego

      Śmierć Zygmunta Augusta napawała polskich różnowierców niepokojem. Ostatni z Jagiellonów miał opinię osoby tolerancyjnej, która przez pewien czas myślała nawet o założeniu kościoła narodowego. Do zwołania soboru narodowego w Polsce jednak nie doszło między innymi za sprawą aktywnej działalności katolików, którzy za sprawą uchwał soboru trydenckiego byli gotowi do wewnętrznych reform.


     Wśród najważniejszych postaci polskiej kontrreformacji wymienić należy Stanisława Hozjusza. Zasłynął on przede wszystkim jako osoba, która sprowadziła na ziemie polskie zakon jezuitów. Widząc wyższość szkolnictwa różnowierczego Hozjusz starał się stworzyć katolicką alternatywę dla szkolnictwa na poziomie średnim. Założył słynne kolegium jezuickie w Braniewie, które przez wiele lat miało opinię jednej z najlepszych szkół w Rzeczpospolitej. Był również kardynał Hozjusz autorem jednego z najpopularniejszych w Europie katechizmów katolickich. Mówiło się wręcz, że ma szanse zostać papieżem
Silna ofensywa potrydencka zmobilizowała polskich różnowierców do porozumienia, w myśl którego trzy kościoły (kalwini, luteranie i Bracia Czescy) mieli wzajemnie uznawać sakramenty i funkcje kaznodziejów. Porozumienie to, nazywane zgodą sandomierską, zostało zawarte w roku 1570 i jak się okazało w okresie pierwszego bezkrólewia było niezmiernie ważne, mimo iż wyłączono z niego odłam Braci polskich.

 

linki:

Stanisław Hozjusz

Jezuici

Bracia Polscy

Car Moskwy Iwan Groźny

Pierwszy sejm konwokacyjny (1573)

 

     Aby ustanowić zasady rządzenia państwem w okresie bezkrólewia oraz ustalić zasady wyboru nowego władcy zebrał się specjalny sejm zwany sejmem konwokacyjnym (łac. con vocatio). Ustalono na nim, iż:

 

  1. stanowisko interrexa będzie zawsze obejmował prymas (interrex - tytuł powiązany ze stolicą arcybiskupią w Gnieźnie)

  2. elekcja nowego króla będzie zawsze elekcją viritim. Termin „elekcja viritim” stosowany jest do określenia wyboru króla przez wszystkich szlachciców chcących w niej wziąć udział.
    Pierwsza elekcja tego typu odbyć się miała w okolicach Warszawy, czyli na katolickim Mazowszu, z dala od zdominowanych przez różnowierców Litwy i Małopolski.

  3. ustalono listę kandydatów do tronu polskiego. Wśród najpoważniejszych kandydatów do korony wymieniano:
    1. Henryka, brata Karola IX króla Francji
    2. Ernesta Habsburga, syna cesarza Maksymiliana
    3. cara Moskwy – Iwana Groźnego.
    Wśród kandydatów niepoważnych pojawił się między innymi książę Siedmiogrodu, Stefan Batory.

linki:

Sejm konwokacyjny 

Iwan IV Groźny

 

Piotr Skarga pisze "Żywoty świętych"

 

Konfederacja Warszawska

 

     Oprócz ustaleń dotyczących ustroju na sejmie tym zapadły również decyzje dotyczące kwestii religii, a znane pod nazwą Konfederacji Warszawskiej. Konfederacja ta:

 

     1. gwarantowała wieczysty pokój między wyznaniami

     2. zapewniała różnowiercom dostęp do stanowisk

 

     Postanowienia konfederacji warszawskiej zostały przyjęte większością głosów, lecz spotkała się ona z wrogim przyjęciem przez polski kościół katolicki. W późniejszych latach wieku XVII postanowienia konfederacji warszawskiej były wielokrotnie łamane.
     Osobnym problemem był fakt, iż postanowienia konfederacji niejasno definiowały kwestie wyznaniowe na wsi. Nie znajdowała w Polsce praktycznego zastosowania reguła cuius regio, eius religio. Chłopi w większości pozostawali związani z kościołem katolickim, bez względu na wyznanie ich pana. Wielokrotnie zdarzało się, iż po przejściu pana na stronę reformacji i po zamienieniu kościołów na zbory chłopi w niedzielę wędrowali wiele kilometrów tylko po to, by wziąć udział w katolickim nabożeństwie (powiedzenie jednego z biskupów krakowskich: „Wierz sobie nawet w kozła, byłeś dziesięcinę mi płacił”). Z pewnością nie bez wpływu na takie zachowania były akcje misyjne polskich jezuitów, którzy duży nacisk kładli na szerzenie katolicyzmu wśród najuboższych. Przez pryzmat tych wydarzeń należy patrzeć na takie osiągnięcia staropolskiej prozy, jak Żywoty świętych Piotra Skargi – najpopularniejszą polską książkę aż do wieku XIX.
     Z drugiej zaś strony postanowienia konfederacji pozwoliły na rozwój społeczeństwa wielokulturowego. W 1567 w Lublinie powstała Akademia Talmudyczna założona przez Żydów wypędzonych z Hiszpanii. Na wschodnich kresach Rzeczpospolitej powstawały szkoły prawosławne (w tym od roku 1632 słynna Akademia Kijowsko – Mohylańska). W Krakowie wychodziły pierwsze ruskie druki. W Polsce znajdowali również schronienie ludzie odrzuceni przez ruch reformacyjny jako zbyt radykalni, czego najlepszym przykładem był Faust Socyn inicjując ruch braci polskich.

 

linki:

Konfederacja Warszawska

Piotr Skarga

Faust Socyn

 

 

 

 

 

 

Henryk III Walezy

 

 

Elekcja Henryka Walezego

 

     Wśród kandydatów do objęcia tronu po Jagiellonach zwyciężył Henryk Walezy. Dzień po jego wyborze sejm uchwalił tzw. ARTYKUŁY HENRYKOWSKIE.
     Stanowiły one odpowiednik dzisiejszych konstytucji i podpisywać je musiał każdy kolejny król. W myśl artykułów król rezygnował z prób ustanowienia następcy, zobowiązywał się nie prowadzić wojen bez zgody senatu, nie zwoływać pospolitego ruszenia i nie nakładać nowych podatków bez zgody sejmu. Godził się również z faktem, że szlachta ma prawo wypowiedzieć królowi posłuszeństwo, jeśli ten nie będzie przestrzegał jej przywilejów.

 

     Dzień po wyborze Henryka posłowie sformułowali tzw. PACTA CONVENTA, czyli osobiste zobowiązania nowego króla formułowane w oparciu o jego przedwyborcze obietnice.

 

     Zarówno artykuły henrykowskie jak i pacta conventa musiały być przez kandydata na króla zaprzysiężone w obecności przedstawicieli szlachty.

 

     Pierwsza polska elekcja trwała cztery dni (następne przeprowadzano już sprawniej). Zjechało na nią 50 tysięcy uzbrojonej szlachty. Mimo ciągłych sporów, ku zaskoczeniu cudzoziemskich posłów, w ciągu elekcji nie padł ani jeden strzał.
     1. szlachta ustawiała się pod chorągwiami swoich województw
     2. na środku placu wytyczano czworobok z pomieszczeniem, w którym naradzali się wyżsi dostojnicy państwowi oraz po 10 reprezentantów z każdego województwa. Tu również przesłuchiwano posłów kandydatów i liczono głosy.
     3. w trakcie elekcji praktycznie nie dochodziło do zbrojnych incydentów, a całość traktowano jako rodzaj towarzyskiego zjazdu.

 

linki:

Henryk Walezy

artykuły henrykowskie

pacta conventa

Artur Grottger: Ucieczka Henryka Walezego z Polski (1860)

Panowanie Henryka Walezego

 

     Wybór katolickiego księcia z Francji, brata panującego Karola IX wydaje się z dzisiejszej perspektywy zaskakujący. Henryk był jednym z inicjatorów nocy św. Bartłomieja, wsławił się też w wojnach religijnych jako pogromca hugenotów. Polscy posłowie wysłani w celu zaprzysięgnięcia artykułów henrykowskich i pactae conventae, spotkali się z Henrykiem pod obleganą twierdzą hugenotów La Rochelle.
Pamiętać jednak trzeba, że w trakcie elekcji większość głosującej szlachty była związana z wyznaniem katolickim.

 

     W celu powołania Henryka na polski tron do Francji pojechało 11 dygnitarzy i ponad 100 przedstawicieli stanu szlacheckiego. Kiedy Henryk zaprzysięgał artykuły henrykowskie doszło do incydentu. Henryk starał się pominąć ustalenia dotyczące wolności wyznania. Wówczas Jan Zborowski wystąpił ze słowami: Si non jurabis, non regnabis. Król ugiął się, ale incydent ten wyraźnie pokazywał, że w Polsce król stanie się zakładnikiem szlachty z wyraźnie ograniczoną władzą.

 

     Kiedy Henryk dowiedział się o śmierci swego brata bardzo szybko podjął decyzję o opuszczeniu Polski. Polskich realiów nie był w stanie zrozumieć, nie był również zadowolony z klimatu oraz obyczajów. Najbardziej jednak był zaskoczony swoimi możliwościami – mocno ograniczonymi.
W nocy 18.06.1574 Henryk w przebraniu uciekł z Wawelu i przez Śląsk udał się do Francji. Polakom, którzy go dogonili złożył niejasne obietnice i odjechał. Do Polski nigdy już nie wrócił, opuszczone królestwo drugi raz w ciągu roku stanęło przed koniecznością wyboru króla.

 

linki:

noc św. Bartłomieja

Jan Zborowski

Król Stefan Batory

Stefan Batory

     Kolejna polska elekcja okazała się znacznie bardziej problematyczna. Magnateria postanowiła tym razem nie dopuścić do elekcji viritim. Magnaci postanowili powołać na polski tron Maksymiliana II Habsburga. Oburzona szlachta zwołała własny zjazd, na którym na polski tron został powołany Stefan Batory.

     Losy polskiego tronu zostały rozstrzygnięte dzięki pośpiechowi. Stefan Batory zdawał sobie sprawę, że im szybciej zjawi się w Polsce i pojmie za żonę 54-letnią królewnę Annę Jagiellonkę, tym większe będzie miał szanse objęcia tronu.
     Ostatecznie elekcja odbyła się w grudniu 1574, zaś już na początku maja 1575 Stefan koronował się w Krakowie na króla.
     Szybko jednak okazało się, że podwójna elekcja będzie miała poważne skutki dla państwa. Maksymilian II zdążył bowiem zawrzeć sojusz z najbogatszym polskim miastem Gdańskiem, które nie chciało widzieć na tronie Batorego. Nowy król musiał pokonać zbuntowane miasto, nie miał jednak czasu na długie oblężenie, gdyż widząc zamęt w Polsce sytuację postanowił wykorzystać car Iwan Groźny.
     Batory poszedł na ustępstwa względem Gdańska i zaczął się szykować do wojny z Rosją.

 

linki:

Stefan Batory

Anna Jagiellonka

Maksymilian II

Marcin Kober: Portret królowej Anny Jagiellonki (1595)

 

 

Jan Matejko: Batory pod Pskowem (1872)

Grobowiec Stefana Batorego na Wawelu w Krakowie

Panowanie Stefana Batorego

 

     W 1577, mimo obowiązującego zawieszenia broni Iwan Groźny uderzył na polskie Inflanty, wcześniej zająwszy szwedzką część Estonii.

 

     Polska kampania rozpoczęła się dopiero w roku 1579, co spowodowane było koniecznością uchwalenia nowych podatków za zgodą sejmu. Polskie wojska skierowały się na północ w kierunku na Psków. Po drodze zdobyto Połock i Wielkie Łuki.

 

     Kampania rosyjska Batorego okazała się militarnym i politycznym sukcesem. Wojska polskie dotarły aż pod Psków – jedną z ważniejszych twierdz w regionie. Psków przez długi czas był ważnym ośrodkiem kultury ruskiej. Od początku wieku XVI to samodzielne księstwo uzależniało się coraz bardziej od Moskwy. Zdobycie Pskowa okazało się jednak zbyt ambitnym celem dla wojsk polskich, tym bardziej że sejm nie chciał utrzymać wysokich podatków wojennych. Powodem tego były nie tylko kwestie ekonomiczne, ale i polityczne. Szlachta zdawała sobie bowiem sprawę, że ewentualne podbicie Moskwy, całkiem zresztą realne, musiałoby się wiązać ze wzmocnieniem władzy królewskiej.
     W efekcie przystąpiono do rokowań pokojowych, którym przewodził papieski nuncjusz Possewin, chcący jak największego wzmocnienia strony carskiej. Polska dyplomacja nie zgodziła się jednak na żadne ustępstwa i zakończyła rokowania pokojem w Jamie Zapolskim (1582). Polska odzyskiwała ziemie inflanckie oraz Połock.

 

     Trzy wyprawy Batorego na Rosję były kolejnym etapem walki o dominację nad Bałtykiem toczonej pomiędzy Polską, Rosją, Szwecją a Danią. Ten ostatni kraj stosunkowo szybko został wyeliminowany, jednak wojny polsko – rosyjsko – szwedzkie będą się toczyły przez ponad 100 lat i ostatecznie zakończą się zwycięstwem Rosji.

 

     Na polityce wewnętrznej prowadzonej przez Batorego zaważyły dwie sprawy. Pierwszą było dopuszczenie do najwyższych urzędów Jana Zamojskiego. Drugą słynna sprawa rodu Zborowskich.

 

linki:

Wojna z Moskwą

Rozejm w Jamie Zapolskim

 

 

 

Portret Samuela Zborowskiego (1702)

Zborowscy


     W swoich rządach Batory starał się utrzymywać równowagę pomiędzy magnaterią a szlachtą. Magnackim rodem który walnie przyczynił się do objęcia tronu przez Batorego byli Zborowscy.
     Jeden z ich przedstawicieli skazany został na banicję jeszcze przed koronacją Batorego. Wyrokiem jednak się nie przejmował i często w Polsce przebywał. W 1584 został aresztowany przez Jana Zamojskiego i za zgodą króla ścięty.
     Zborowscy starali się wzbudzić przeciw Batoremu bunt, co jednak skończyło się niepowodzeniem. Ostatecznie sprawa w zasadzie pozostała nierozstrzygnięta, z tym że autorytet władzy królewskiej został po raz kolejny podkopany. Batory całą sprawę bardzo przeżył. Miał wręcz powiedzieć: „gdyby nie szło o sławę, puściłbym to królestwo”. Wówczas też sporządził swój testament.
     Sprawa Zborowskich stała się tematem jednego z najciekawszych dramatów Juliusza Słowackiego pt. "Samuel Zborowski".

 

linki:

Samuel Zborowski

 

 

Pomnik Jana Zamojskiego w Zamościu został odsłonięty 17 września 2005 r., w 400. rocznicę jego śmierci.

Jan Zamojski (Zamoyski)


     Jedna z najważniejszych postaci wczesnej epoki elekcyjnej. Piastował równocześnie urzędy kaclerza i hetmana wielkiego koronnego. Był przywódcą obozu średniej szlachty, co tłumaczy jego zaangażowanie w sprawę Zborowskich.
     Był on autorem pomysłu elekcji viritim. Pomógł osadzić na tronie Batorego, później zaś, dzięki zwycięstwie w bitwie pod Byczyną, walnie przyczynił się do osadzenia na tronie polskim Zygmunta III Wazy.
Uchodził za niezwykle wykształconego, zyskał zresztą też opinię mecenasa humanistycznego.
     Zgromadzona fortuna pozwoliła na założenie nowego miasta, które od nazwiska założyciela wzięło nazwę Zamość.
     W Zamościu założył Akademię, do współpracy z którą nakłonił najważniejszych polskich humanistów (np. Szymona Szymonowica).

 

linki:

Jan Zamojski

Szymon Szymonowic

 

zobacz też:

Zamość

Zamek w Olsztynie.

W trakcie wyprawy do Polski Maksymilian oblegał zamek w Olsztynie – jedno z tzw. Orlich Gniazd.
Żołnierzom udało się wziąć do niewoli syna dowódcy obrony. Kiedy użyli chłopca jako żywej tarczy, dowódca sam zabił syna wołając: „Najpierw byłem synem ojczyzny, potem ojcem”.

Trzecia elekcja

 

     Po śmierci Batorego stronnictwo magnackie pod wodzą Zborowskich postanowiło wzmocnić swą pozycję w państwie. Opowiadali się otwarcie za kandydaturą Habsburgów. Prowadzona przez nich agitacja, czy jak byśmy powiedzieli dziś kampania wyborcza, odnosiła skutek, tym bardziej że wielu reprezentantów szlachty niechętnie patrzyło na wzrost potęgi Zamojskiego.
     W trakcie elekcji odbywającej się latem 1587 roku stronnictwo Zborowskich opowiedziało się za kandydaturą Maksymiliana Habsburga, brata Rudolfa II.

 

     Stronnictwo szlacheckie skupione wokół Jana Zamojskiego niechętnie patrzyło na kandydata z rodu Habsburgów. Dla polskiej szlachty największym niebezpieczeństwem było uwikłanie Polski w wojnę z Turcją, co w wypadku objęcia tronu przez Habsburga wydawało się całkiem realnym niebezpieczeństwem.
     Stąd też Zamojski promował kandydaturę szwedzkiego królewicza Zygmunta, syna Katarzyny Jagiellonki. Pomysł ten wydawał się gwarantować Polsce dominującą rolę nad Morzem Bałtyckim.

 

     W trakcie sejmu elekcyjnego doszło do podwójnej elekcji. Prymas ogłosił królem Zygmunta Wazę, podczas gdy w kole magnackim królem został równocześnie ogłoszony Maksymilian Habsburg.
     Decydującym momentem było opowiedzenie się Jana Zamojskiego po stronie szwedzkiej kandydatury. Kanclerz, zdając sobie sprawę, że Maksymilian może szybciej przybyć do Krakowa i koronować się, pospieszył do stolicy, by pokierować budową umocnień. Maksymilian szybko zrezygnował z prób zdobycia miasta i wycofał się na Śląsk. Po koronacji Zygmunta za Habsburgiem podążyły polskie wojska i zwyciężyły w bitwie pod Byczyną. Maksymilian dostał się do niewoli Jana Zamojskiego.

 

linki:

Zygmunt III Waza

Katarzyna Jagiellonka

 

bitwa pod Byczyną

 

Zygmunt III Waza

Panowanie Zygmunta III Wazy

 

SZWECJA:


     W trakcie przedelekcyjnych targów posłowie Zygmunta zobowiązali się, że Szwecja przekaże Polsce Estonię. Po objęciu tronu Zygmunt z obietnicy tej nie wywiązywał się aż do śmierci ojca.
     Zygmuntowi udało się objąć tron szwedzki, jednak konieczność powrotu do Polski oraz protestancka agitacja w Szwecji sprawiły, że Zygmunt został szybko zdetronizowany. Przy użyciu wojsk polskich starał się Zygmunt odzyskać tron szwedzki z rąk Karola Sudermańskiego. W efekcie Polska został uwikłana w konflikt trwający bez przerwy ponad 80 lat.

 

TURCJA:


     Podstawowym problemem w relacjach z Turcją były wzajemne bandyckie napady. Ze strony polskiej ich autorami byli kozacy, ze strony tureckiej tatarzy. Punktem spornym było również zwierzchnictwo nad Mołdawią, gwarantujące silne oparcie o basen Morza Czarnego i kontrolowania tamtejszego handlu.

 

MOSKWA:


     Polityka względem Moskwy za czasów Zygmunta również doprowadziła do konfliktów zbrojnych. Początkowo, już po śmierci Iwana Groźnego, planowano nawet unię z Moskwą, na co nie zgodził się Godunow. Wówczs też powzięto plany ataku na Rosję, tak by móc ją sobie podporządkować.

 

 

Jan Karol Chodkiewicz, hetman wielki litewski

Wojny ze Szwecją

 

PRZYCZYNY I UWARUNKOWANIA:


     Konflikt polsko – szwedzki był warunkowany przynajmniej kilkoma czynnikami. Pierwszym niewątpliwie była były sprzeczne interesy ekonomiczne w basenie Morza Bałtyckiego. Oba kraje chciały zdobyć w tym regionie pozycję dominującą. Powodem drugim były pretensje do tronu szwedzkiego, jakie rościł sobie Zygmunt Waza. Dla Szwecji było to źródło nieustannego zagrożenia, które starano się neutralizować. Powodem trzecim wreszcie były różnice religijne – Szwecja pod nowym władcą opowiadała się konsekwentnie po stronie reformacji, podczas gdy w Polsce, pod dużym zresztą wpływem samego Zygmunta, nurt kontrreformacyjny stawał się dominujący.

 

PRZEBIEG:


     W roku 1600 Zygmunt przyłączył do Polski Estonię, co dało Szwecji casus belli. Szwedzkie wojska uderzyły zdecydowanie i bardzo szybko opanowały całe Inflanty. Polska była w stanie odpowiedzieć dopiero w roku 1605. W bitwie pod Kircholmem wojska dowodzone przez Jana Karola Chodkiewicza rozgromiły Szwedów (w czasie bitwy zginęło ok. 150 Polaków i ok.9000 Szwedów). Kampanii nie można było jednak prowadzić dalej, gdyż nad Polską zawisła groźba wojny domowej.

 

     W roku 1609 Chodkiewicz doprowadził do zdobycia Rygi – wydawało się wówczas, że nic nie uchroni Szwecji przed klęską, tym bardziej że właśnie zmarł Karol IX. Polska jednak zaangażowała się wówczas w wojny z Rosją i nie miała sił kontynuować kampanii szwedzkiej.
     W trakcie wojny trzydziestoletniej Polska zachowywała teoretycznie neutralność, trudno jednak zapomnieć – szczególnie w Czechach i na Morawach – o roli tzw. Lisowczyków pomagających w wojnie Habsburgom. To zaangażowanie Polski Szwecja potraktowała jako otwarte wejście w skład koalicji katolickiej.
     W roku 1626 wojna polsko – szwedzka wybucha ponownie. Zaatakowane zostają Inflanty oraz Pomorze Gdańskie. W roku 1627 wojska poniosły jednak porażki zarówno na lądzie jak i na morzu (nowoutworzona polska flota zwyciężyła w bitwie pod Oliwą). Ostatecznie w roku 1635 podpisano 26-letni rozejm w Sztumskiej Wsi, na mocy którego Polska odzyskiwała Prusy oraz część Inflant.
     Potomek Zygmunta nie zrzekał się jednak praw do tronu szwedzkiego.

 

linki:

Jan Karol Chodkiewicz

Lisowczycy

bitwa pod Oliwą

 

Kolumna Zygmunta w Warszawie. (Zdjęcie: Ejdzej)

 

Sytuacja gospodarcza
    
Panowanie Zygmunta III Wazy cechowało się pogłębieniem kryzysu gospodarczego, którego pierwsze oznaki dawało się zauważyć już za czasów Batorego. Słaba władza królewska, wojny prowadzone z innymi państwami jak i spory wewnętrzne nie sprzyjały stabilizacji. Dochody państwa były coraz mniejsze i coraz słabiej egzekwowane. Na domiar złego coraz większym problemem stawała się inflacja.
     Kłopoty te w znaczący sposób przyczyniły się do upadku polskich miast, z dwoma jednak wyjątkami – Gdańskiem i Warszawą. To ostatnie miasto zaczęło się szybko rozwijać od roku 1526, czyli od momentu włączenia Mazowsza do Korony Polskiej. W okresie elekcyjnym Warszawa stała się stolicą ważnego regionu oraz miejscem elekcji nowych władców. Najprawdopodobniej w marcu 1596 z Krakowa do Warszawy przeniósł się dwór królewski. W tym samym roku rozpoczęła się przebudowa zamku, tak by mógł on spełniać funkcję siedziby królewskiej. Tym samym, choć bez oficjalnego dokumentu, Warszawa stała się stolicą Polski. Aby upamiętnić to zdarzenie w centralnym punkcie miasta wybudowano słynną kolumnę Zygmunta III Wazy.

Wojny z Moskwą

 

PRZYCZYNY I UWARUNKOWANIA:


     Potęga Rosji zbudowana przez Iwana Groźnego zaczęła się po jego śmierci walić. Symbolem tego stały się losy jego synów. Syn starszy – Fiodor – został carem w imieniu którego rządził Borys Godunow. Syn młodszy – Dymitr – został z matką zesłany do Uglicza, gdzie w niewyjaśnionych okolicznościach zmarł (najprawdopodobniej zamordowany z polecenia Godunowa). W roku 1598 zmarł również Fiodor a nowym carem został wybrany Godunow, którego panowanie do dziś nosi miano wielkiej smuty. Polska magnateria i szlachta postanowiła wykorzystać chaos w Rosji, by rozszerzyć swe wpływy na wschód.

 

DYMITRIADY:

 

Roku 1603 na dworze jednego z polskich magnatów pojawił się tajemniczy mnich rosyjski podający się za cudem ocalałego Dymitra. Niewielu uwierzyło w tę opowieść, wśród tych którzy postanowili ją wykorzystać na własny użytek znalazł się jednak Jerzy Mniszech, który obiecał wesprzeć Dymitra pod warunkiem, że ten poślubi córkę Mniszcha – Marynę. Dymitr zgodził się. Odbył podróż do Krakowa, gdzie przyjął katolicyzm i poślubił Marynę. Został również przedstawiony Zygmuntowi, głównie dzięki wstawiennictwu jezuitów liczących na korzyści z nawracania prawosławnych.
     W 1604 rozpoczęła się zbrojna wyprawa na Moskwę, która jednak pozostawała prywatnym przedsięwzięciem. Kolejne miasta poddawały się Dymitrowi Samozwańcowi. W 1605 po śmierci Borysa Godunowa Dymitr stał się w zasadzie jedynym kandydatem do tronu carskiego. W rok po koronacji, w 1606 roku, Dymitr został jednak zaskoczony przez opozycję, co było tym łatwiejsze, że rządził nieudolnie, a na dodatek wzbudzał nienawiść do Polaków, których ostatecznie zamordowano. Samego zaś cara wleczono za genitalia aż za Moskwę, gdzie go poćwiartowano, spalono a prochy wystrzelono z armaty w kierunku Polski.
     Nie był to jednak koniec historii…

     W roku 1607 pojawił się kolejny „Dymitr”, który w cudowny sposób został rozpoznany przez uwolnioną z więzienia Marynę. Władzę w Rosji sprawował wówczas Wasyl Szujski, co nie wszystkim się podobało. Nowy „Dymitr” zebrał niezadowolonych Polaków i Rosjan i udał się na wyprawę do Rosji. Nowy car zdążył już jednak zawrzeć sojusz ze Szwecją, co sprawiło że dymitriady przestały być prywatnymi waśniami a stały się konfliktami międzynarodowymi.
     Zygmunt III Waza wyprawę na Rosję zdołał w Watykanie ogłosić krucjatą, która zdołała dotrzeć do Smoleńska. Rosyjską odsiecz zmiażdżył w bitwie pod Kłuszynem hetman Stanisław Żółkiewski (1610). Pojawiła się wówczas realna szansa opanowania Moskwy, tym bardziej że w wyniku buntu poddanych Szujski został zdetronizowany, a na cara powołano królewicza polskiego Władysława. Na takie rozwiązanie nie zgodził się Zygmunt (z przyczyn  bliżej nie znanych – jedni historycy twierdzą, że chciał carskiej korony dla siebie, inni że planował  militarny sposób nawracania Rosji). Po zdobyciu Moskwy Zygmunt odmówił pertraktacji z bojarami i zarządał zmiany wyznania przez cały kraj. Nieudolne rządy Polaków doprowadziły do buntu, w wyniku którego na tron carski ostatecznie powołano Michała Romanowa.

     W roku 1618 zawarto rozejm w Dywilinie. Polska zyskiwała ziemie Smoleńską i Czernihowską. Był to szczytowy punkt polskiej ekspansji na wschód.

 

 

 

linki:

Borys Godunow

Dymitriady

linki:

Stanisław Żółkiewski

 

 

 

 

 

 

 

linki:

Kolumna Zygmunta

 

 

Walery Eljasz Radzikowski: Śmierć hetmana Stanisława Żółkiewskiego pod Cecorą

 

 

 

 

Wydarzenia związane z bitwą pod Chocimiem doprowadziły do powstania jednego z najważniejszych tekstów literackich polskiego baroku, mianowicie eposu Wacława Potockiego zatytułowanego Transakcja wojny chocimskiej. Karol Chodkiewicz został w utworze tym przedstawiony jako idealny sarmata, co pokazuje jak ważnym mitem w XVII wieku był dla Polaków mit sarmacki.

Wojny z Turcją

 

PRZYCZYNY I UWARUNKOWANIA:


     Wojny z Turcją to zjawisko w historii Polski typowe dla wieku XVII. Jeszcze w stuleciu poprzednim kontakty z Turcją, mimo wielu punktów spornych i różnic interesów starano się utrzymywać poprawnie. W zasadzie jednak problemy nie były rozwiązywane, a załamanie się spójnej polityki zagranicznej w Polsce doby elekcyjnej musiało prędzej czy później doprowadzić do zbrojnego konfliktu.  Jako czynnik prowadzący do wojen wymienić też trzeba ekspansję Turcji, zatrzymaną w zasadzie dopiero w 1683.

 

PRZEBIEG:


     Pierwsza duża  kampania wojenna rozpoczęta została przez Turcję w roku 1620. Wojska tureckie miał powstrzymać hetman Stanisław Żółkiewski, jednak bitwa pod Cecorą okazała się porażką. W pierwszej części Polacy nie byli w stanie zwyciężyć i Żółkiewski podjął decyzję o odwrocie. Odwrót okazał się prawdziwą klęską: niezdyscyplinowane wojska polskie zostały rozbite, Żółkiewski poległ na polu bitwy, a drugi hetman – Koniecpolski – dostał się do niewoli.
     Wojska tureckie mogły dzięki szybkiej jeździe przedostawać się aż pod Lwów. Udało im się również zaskoczyć drugą polską armię stacjonującą w rejonie Chocimia.

     Spodziewając się kolejnego najazdu tureckiego Polska przygotowała się do wojny w 1621. Próbowano między innymi pomoc innych krajów Europy, które jednak uwikłane były w wojnę trzydziestoletnią.
Ostatecznie armie polska i turecka spotkały się w bitwie pod Chocimiem. Wojska polskie na czele których stanął hetman Karol Chodkiewicz, były w stanie wytrzymać oblężenie tak długo, by wojska tureckie wycofały się ze względu na wewnętrzne kłopoty. Bitwa pod Chocimiem na długi czas zamknęła problem turecki, lecz następujące po niej rokowania pokojowe nie rozwiązały żadnego problemu, który do wojny doprowadził.

 

linki:

Stanisław Koniecpolski

 

bitwa pod Cecorą

bitwa pod Chocimiem

 

mit sarmacki

 

 

 

Mikołaj Zebrzydowski po klęsce rokoszu odsunął się od życia politycznego i w 1602 r. postanowił ufundować Kalwarię Zebrzydowską, do dziś jedno z najważniejszych sanktuariów w Polsce.

 

 (zdjęcie: Ludwig Schneider)

Polityka wewnętrzna - rokosz Zebrzydowskiego

 

     Jedno z najważniejszych wydarzeń w polityce wewnętrznej z czasów Zygmunta III Wazy. Rokosz (słowo pochodzenia węgierskiego oznaczające zbrojny zjazd szlachty) zawiązany został w roku 1606, a jego powodem  były plany Zygmunta zmierzające do wzmocnienia władzy królewskiej. Zygmunt planował z jednej strony uchwalenie nowych podatków na cele wojskowe, z drugiej zaś chciał doprowadzić do elekcji swego syna w formie vivente rege

     Na czele rokoszu, po stronie którego opowiedziała się w większości szlachta i magnateria różnowiercza, stanął Mikołaj Zebrzydowski, której interesy do tej pory reprezentował Jan Zamojski (zm.1605). Ostatecznie wojska nie odważyły się wystąpić przeciw królowi i w bitwie pod Guzowem rokosz rozpędzili hetmani Chodkiewicz i Żółkiewski. Wydarzenia te z jednej strony osłabiły militarnie Polskę, z drugiej zaś pokazały słabość całego systemu politycznego.

 

linki:

rokosz Zebrzydowskiego

Kalwaria Zebrzydowska

 

 

Z nazwiskiem Piotra Skargi wiąże się powstanie jednego z najsłynniejszych polskich kościołów barokowych. Kościół Piotra i Pawła w Krakowie wzorowany jest na rzymskim Il Gesu, macierzystym kościele jezuitów. W tym też kościele Skarga został pochowany.

 

(Zdjęcie: Marek i Ewa Wojciechowscy)

Kontrreformacja


     Zygmunt III podobnie jak jego poprzednik opowiadał się wyraźnie po stronie kontrreformacji. Sprzyjał on reformie kościelnej administracji i kształcenia oraz popierał rozwój publicystyki katolickiej. Z nią zaś wiążą się tak ważne dla polskiej kultury nazwiska jak Skarga czy Sarbiewski. Ten pierwszy przez szereg lat pełnił funkcję osobistego spowiednika królewskiego.
     Efekty polityki wyznaniowej prowadzonej przez władzę królewską obserwować można w wielu dziedzinach kultury i sztuki. Najwyraźniej można jednak dominację katolicyzmu zaobserwować w literaturze. Wymienić tu trzeba przede wszystkim Piotra Skargę, autora nie tylko „Kazań sejmowych” przeznaczonych dla elity, ale również „Żywotów świętych” dla prostego czytelnika. Drugim ważnym nazwiskiem w kontekście kontrreformacji, podobnie jak Skarga jezuity, autora wierszy łacińskich uwieńczonego laurem poetyckim i słynnych na całą Europę traktatów teoretyczno-literackich („De perfecta poesi…”).

 

     Ze zjawiskiem kontrreformacji wiąże się jedno z najważniejszych wydarzeń z doby Zygmunta III Wazy.

     Konflikt religijny na wschodnich kresach powstawał już od dłuższego czasu. Katolicyzm był tam kojarzony z bogatymi polskimi „panami”, którzy w żadnym wypadku nie biorą pod uwagę potrzeb miejscowej ludności. Zjawisko to pogłębiane było przez prowadzoną głównie siłami jezuitów akcję misyjną, mającą nawrócić prawosławnych na wiarę rzymską. Szybko jednak zorientowano się, że zadanie to przekracza możliwości kościoła. Zdecydowano się zatem na swoisty półśrodek, mianowicie na utworzenie nowego kościoła, który miałby przełamywać efekty schizmy z 1054.

     W roku 1596 na synodzie w Brzesku Litewskim stworzono kościół unicki. Część duchownych prawosławnych zdecydowała się uznać prymat papieża oraz katolickie dogmaty. W zamian Rzym godził się na stosowanie liturgii cerkiewnosłowiańskiej i starego typu kalendarza. Postanowienia unii brzeskiej zezwalały również na małżeństwa księży. Przede wszystkim jednak kościół unicki miał mieć samodzielną strukturę administracyjną.

 

linki:

Kościół Piotra i Pawła w Krakowie

 

Kościół unicki

 

Peter Paul Rubens: Portret Władysława IV

Władysław IV – próby stabilizacji

 

PROBLEM SZWECJI


     Opanowanie przez Szwecję dużej części południowego wybrzeża Bałtyku uderzało przede wszystkim w ekonomiczne interesy polskiej szlachty, która w efekcie skłonna była poprzeć projekty wojny ze Szwecją. Król nie mógł jednak liczyć na poparcie w kwestii starań o odzyskanie szwedzkiej korony. Nowy król zdawał sobie z tego sprawę, toteż gotów był zrzec się swych dynastycznych roszczeń w zamian za wycofanie się z polskich portów nad Bałtykiem.
     Szwecja, bardzo zaangażowana w wojnę trzydziestoletnią zdecydowała się pod naciskiem Francji podpisać wspomniany już rozejm w Sztumskiej Wsi (1635), który zamknął okres wojen polsko – szwedzkich aż do roku 1655.

 

PROBLEM ROSJI


     Śmierć Zygmunta III Wazy zbiegła się w czasie z wznowieniem wojny z Rosją. Tym razem to wojska rosyjskie uderzyły pierwsze, starając się zdobyć utracony niedawno Smoleńsk. Kampania ta nie powiodła się jednak i w roku 1634 obie strony podpisały tzw. wieczysty pokój w Polanowie. Na jego mocy Polska utrzymywała wszystkie zdobycze terytorialne z poprzednich wojen. Ponadto za kwotę 20.000 rubli Władysław zrzekał się roszczeń do tronu carskiego (wiedział, że szlachta nie poprze nigdy wojny mającej na celu opanowanie przez niego Moskwy).
     Rosja przejściowo stała się nawet sojusznikiem w walce z Tatarami.

 

PROBLEM TURCJI


     W zasadzie po zakończeniu kampanii chocimskiej w relacjach z Turcją nie istniały większe rozbieżności. Wciąż oczywiście dochodziło do najazdów Tatarów krymskich i kozaków. Ogólnie jednak rzecz biorąc na południowej granicy Rzeczpospolitej zapanował w czasie panowania Władysława IV pozorny pokój.
     W między czasie król przygotowywał wyprawę mającą na celu ostateczne pokonanie Turcji i odrzucenie jej z bardziej na południowy wschód. W tym celu toczyły się pertraktacje z wojskami kozackimi, na czele których stał Bohdan Chmielnicki. Ostatecznie to właśnie polityka antyturecka miała ściągnąć na Polskę katastrofę.

 

linki:

Władysław IV Waza

 

Bohdan Chmielnicki, hetman zaporoski

 

Powstania ukraińskie mają wśród historyków opinię niezwykle brutalnych, zarówno ze strony polskiej jak i ukraińskiej. Nie dziwi zatem, że stały się jednym z ulubionych tematów literackich. Szczególną popularność zdobyła powieść Henryka Sienkiewicza, laureata nagrody Nobla, zatytułowana „Ogniem i mieczem”, w której sam Chmielnicki przedstawiany jest jako buntownik, a jego wojska jako krwiożerczy bandyci.

 

Wciąż trwają spory historyków toczone wokół niektórych postaci. Szczególnie dotyczy to Jaremy Wiśniowieckiego i Chmielnickiego. Ten ostatni przez szereg lat był uznawany za przywódcę w walkach o niepodległość Ukrainy (w ten właśnie sposób został sportretowany Chmielnicki wfilmie Jerzego Hoffmana kręconym na podstawie Sienkiewicza).

Powstanie Chmielnickiego

 

     Wschodnie kresy Rzeczpospolitej okazały się miejscem sprzyjającym rodzeniu się wielu konfliktów, których główną przyczyną były kwestie ekonomiczne. Polska chciała wschodnie kresy eksploatować, co prowadziło ucisk lokalnej ludności. Konflikty z polskimi „panami” wzmacniały różnice zachodzące pomiędzy katolikami a prawosławnymi.
Bezpośrednią przyczyną większości powstań ukraińskich było zmniejszanie tzw. rejestru kozackiego, czyli wojsk kozackich utrzymywanych przez Polskę. Wybuchały one kolejno w latach: 1591-93, 1595-96, 1625, 1630, 1635, 1637-38, 1638. Dla stosunków polsko – ukraińskich najważniejsze okazało się jednak słynne powstanie z roku 1648 pod wodzą hetmana kozackiego Bohdana Chmielnickiego.

 

     Planując wyprawę na Turcję Władysław IV liczył bardzo na wykorzystanie wojsk kozackich. Niestety sejm polski nie zezwolił na wojnę, co wzburzyło w takim samym stopniu kozaków, co i magnatów posiadających ziemie najeżdżane przez Tatarów. Najważniejszym wśród nich był Jeremi Wiśniowiecki. To on właśnie zebrał w swoich ziemiach armię 26.000 żołnierzy i uderzył na Krym. Chmielnicki, liczący że wyprawa przeciw Turcji pomoże wzbogacić się żyjącym w skrajnej nędzy kozakom, poczuł się oszukany. Połączył swe siły z wodzem Tatrów (chodziło o różnych wodzów, jednak za sprawą Henryka Sienkiewicza wszyscy myślą o fikcyjnej postaci Tuchaj-Beja) i uderzył na Polskę zadając wojskom polskim straszliwe klęski w bitwie pod Żółtymi Wodami, bitwie pod Korsuniem i bitwie pod Piławcami. W efekcie wojska kozackie dotarły aż pod Lwów.
     Wszystko to działo się w krytycznym dla Polski momencie. Wybuch walk na Ukrainie nastąpił bowiem kilka dni po śmierci Władysława IV.

 

linki:

Bohdan Chmielnicki

Jeremi Wiśniowiecki

Powstanie Chmielnickiego

 

Panowanie Jana Kazimierza

 

     Zawarcie umowy perejesławskiej sprawiło, że Ukraina weszła w orbitę wpływów rosyjskich. Nie powinno dziwić, że właśnie rosyjscy historycy (a w zasadzie radzieccy) przedstawiali wydarzenia z 1654 roku jako przykład jednoczenia się Słowian, godny naśladowania.

 

     Tak zwana umowa perejesławska została zawarta przez kozacką starszyznę i reprezentantów Rosji. Na jej podstawie Ukrainę przyłączono do Rosji. W myśl postanowień Ukraina zachowywała pewną niezależność, między innymi miała 60 tysięczną armię. Ugoda ta przyczyniła się bezpośrednio do wybuchu wojny polsko - rosyjskiej .

linki:

Jan Kazimierz

Kozacy

 

Jan II Kazimierz Waza

 

 

Mapa okupacji Rzeczypospolitej przez Szwecję i Rosję w listopadzie 1655 roku.

 

(źródło: Wikipedia)

 

 

Jasna Góra: wnętrze bazyliki

 

(zdjęcie: Skarabeusz)

Jan Kazimierz – Potop

 

     Wojna z Rosją, która wybuchła w roku 1654 okazała się niezmiernie ważna. Jej wybuch oznaczał zerwanie panującego rozejmu, który sprawił, że Polska do wojny nie była wcale przygotowana. Wojska rosyjskie szybko posuwały się do przodu ostatecznie dochodząc aż do Wilna. Równocześnie z południ uderzyły wojska kozackie, działające w sojuszu z Rosją. Kozacy bez problemu dostali się w głąb Rzeczypospolitej dochodząc aż do Lublina.
     Wejście Rosji na Litwę spotkało się z niechęcią rządzących tam wówczas Radziwiłłów. Snuli oni plany stworzenia niezależnej Litwy, w której między innymi ze względów wyznaniowych woleli liczyć na pomoc Szwecji. W roku 1655 poprosili wojska szwedzkie o pomoc.

 

     Szwecja po końcu wojny trzydziestoletniej dysponowała olbrzymią armią. Zdecydował się jej użyć przeciw Polsce łamiąc zawieszenie broni, a korzystając z pretekstu danego przez Radziwiłłów. W roku 1655 wojska szwedzkie zaatakowały polskie Pomorze oraz przekroczyły granicę w Inflantach. Ponieważ polskie wojska w zasadzie nie stawiły oporu (niektóre wręcz przechodziły na stronę Szwecji np. Krzysztof Opaliński) Szwedzi byli w stanie nawet zdobyć Kraków.
     Wydawało się wówczas, że to koniec Rzeczypospolitej. Jan Kazimierz uciekł na Śląsk. Pomocy niespodziewanie dostarczyli Polsce sami Szwedzi oraz Tatarzy zaniepokojeni wzrostem potęgi Rosji.

 

     Walki w trakcie tzw. Potopu nie ograniczyły się tylko do wojen polsko – rosyjskich i polsko – szwedzkich. Po kryzysie w wojnie ze Szwedami Polska zaczęła odzyskiwać tereny. Wówczas Szwecja zawarła sojusz militarny z Księstwem Branderburgii oraz z Siedmiogrodem. Zarówno wojska elektorskie jak i oddziały Rakoczego zostały jednak pokonane.

 

     Szwecja prowadząc wojnę z Polską jedynie Pomorze i Inflanty traktowała jako przyszłe zyski wojenne. Resztę terenów traktowano jako ziemie okupywane i prowadzono rabunkową gospodarkę. Kluczowym problemem okazało się niszczenie dóbr kościelnych. Polscy chłopi zbuntowali się przeciw świętokradcom i stanęli do czynnej walki ze Szwecją. Wymownym symbolem tych wydarzeń była obrona Jasnej Góry pod wodzą ks. Kordeckiego, która została uznana za akt boskiej opatrności i przejaw opieki Matki Boskiej.

linki:

Potop szwedzki

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

linki:

Obrona Jasnej Góry

Jasna Góra

Rembrandt van Rijn: Portret Jana Amosa Komeńskiego (1661)

Potop a innowiercy

 

     Potop szwedzki stał się trudnym momentem w historii dwóch wyznań – Braci Polskich (nazywanych też polskimi arianami) oraz Braci Czeskich. Arianie na mocy specjalnych ustaw zostali zmuszeni albo do zmiany wiary albo do emigracji. Z kolei Bracia Czescy zostali oskarżeni, nie bez podstaw, o kolaborację ze Szwedami. Szczególnym echem odbił się wiersz pochwalny ku czci Karola Gustawa napisany przez Komeńskiego. W roku 1656 wojska polskie odzyskały Leszno i spaliły dużą część miasta w zemście za wcześniejszą kapitulację przed Szwedami.

 

     Oblężenie Jasnej Góry okazało się przełomowym momentem wojny polsko – szwedzkiej mimo stosunkowo niewielkiego znaczenia militarnego. Psychologicznie jednak była to pierwsza porażka Szwedów, na dodatek w miejscu ważnym dla Polaków z przyczyn religijnych. Od tej pory w wyraźny sposób katolicyzm stał się czynnikiem narodowotwórczym, szczególnie dzięki tzw. mitowi oblężonej twierdzy, który stał się ważnym składnikiem sarmackiej świadomości.
     Ważne było jednak, że powstanie chłopskie wybuchłe na tle religijnym doprowadziło do próby zmian w systemie społecznym Polski. W 1656 Jan Kazimierz złożył tzw. śluby lwowskie, w których obiecywał polepszenie losu chłopa.

 

linki:

Bracia Czescy

Bracia Polscy

Jan Amos Komeński

 

 

śluby lwowskie

 

Archikatedra Oliwska

 

(Zdjęcie: M. Minderhoud)

Jan Kazimierz - abdykacja

 

     Potop szwedzki zakończył się ostatecznie w roku 1660 pokojem w Oliwie. Jan Kazimierz zrzekał się pretensji do szwedzkiego tronu. Polska traciła północną część Inflant.
Polska z tej wojny wychodziła całkowicie zrujnowana pod względem gospodarczym i w znacznym stopniu odsunięta od Bałtyku.

 

     Wojna z Rosją zakończyła się ostatecznie rozejmem w Andruszowie, czyli porozumieniem dotyczącym podziału Ukrainy. Zadecydowano, że Ukraina zostanie podzielona na dwie części: lewo- i prawobrzeżną. Rosja zyskała ziemię smoleńską, czernihowską i lewobrzeżną Ukrainę z Kijowem.

 

     Okres potopu uświadomił konieczność reform systemowych. Starał się je podjąć Jan Kazimierz, natknął się jednak na opór szlachty. W roku 1665 został zawiązany rokosz pod przywództwem Jerzego Lubomirskiego. W roku 1666 król przegrał bitwę pod Mątwami, co ostatecznie przekreśliło marzenia o reformach.

 

     Rok później umarła żona króla – Ludwika Maria. Jan Kazimierz załamany niepowodzeniami abdykował i wyjechał do Francji, gdzie zmarł w roku 1672 w jednym z klasztorów.

 

linki:

pokój Oliwski

Oliwa

Jan Matejko: Michał Korybut Wiśniowiecki

 

 

 

Andrzej Stech: Jan III Sobieski w bitwie pod Chocimiem

 

 

 

Pomnik Jana III Sobieskiego W Gdańsku został przeniesiony ze Lwowa.

 

(Zdjęcie: Bartek Szumski)

Michał Korybut Wiśniowiecki

 

     Już koniec panowania Jana Kazimierza pokazało wewnętrzną słabość Rzeczypospolitej. Pozycja Michała Korybuta Wiśniowieckiego była jeszcze słabsza ze względu na bardzo silną opozycję profrancuską zgrupowaną wokół prymasa i uniemożliwiającą królowi skuteczne sprawowanie władzy.

     Okres pokoju pomiędzy Polską a Turcją zakończył się w momencie wyjątkowo niekorzystnym dla Polski. Kampania z roku 1672 zakończyła się zdobyciem jednej z najważniejszych twierdz na kresach wschodnich – Kamieńca Podolskiego. W tym samym roku Polska została zmuszona do podpisania haniebnego (jak się go do dziś w Polsce nazywa) pokoju w Buczaczu, na mocy którego nie tylko traciła część Ukrainy, ale na dodatek zobowiązywała się płacić Turcji roczny haracz.
     Dopiero ten pokój zmusił sejm do uchwalenia żądanych przez króla podatków. Stało się to możliwe między innymi dzięki śmierci przywódcy opozycji profrancuskiej.
     Uchwalenie tych podatków oraz powierzenie dowództwa Janowi Sobieskiemu to największe sukcesy Wiśniowieckiego. W roku następnym polskie wojska zwyciężyły pod Chocimiem.

     Tego zwycięstwa król jednak już nie dożył – zmarł na dzień przed bitwą chocimską. Do niedawna jego panowanie oceniano bardzo negatywnie. Dziś zwraca się uwagę na fakt, iż Wiśniowiecki uczynił to co mógł uczynić w panujących warunkach.

 

linki:

Michał Korybut Wiśniowiecki

 

Bitwa pod Chocimiem

 

Jan III Sobieski

 

     Elekcja Jana III Sobieskiego odbyła się wkrótce po zwycięskiej bitwie pod Chocimiem. Dlatego też obejmował tron raczej jako żołnierz niż jako polityk, który w trakcie Potopu poparł Szwedów a później stał na czele profrancuskiego rokoszu przeciw Wiśniowieckiemu.

     Pod względem politycznym jego panowanie nie było zresztą udane. Początkowo planował wraz z Francją i Szwecją podbój Brandenburgii. Później zmienił układ polityczny wchodząc do Świętej Ligi wraz z Austrią, Wenecją i Państwem Papieskim. Próby ponownego sojuszu z Francją nigdy się nie powiodły.

 

     Prawdziwe talenty pokazał Sobieski jako wódz. Doświadczenie wojskowe zdobył we wszystkich wojnach prowadzonych przez Rzeczpospolitą od roku 1648. Za największego wroga Polski uznawał Turcję i to przeciw niej skupiał się w swoich działaniach.
     W roku 1683 cesarz Leopold I był oblegany w Wiedniu przez armię turecką pod wodzą Kara Mustafy. Sobieski dowodził wojskami, które z Polski ruszyły przez Morawy i na odsiecz do Wiednia. Do rozstrzygającej bitwy doszło 12 września, kiedy to pod wieczór Sobieski nakazał szarżę polskiej husarii idącą ze wzgórza Kahlenberg w dolinę rzeki Wiedenka, gdzie stały prawie 120 tysięczne wojska tureckie.
Bitwa wiedeńska, w języku polskim często nazywana odsieczą wiedeńską była jednym z kluczowych momentów w dziejach Europy. Ekspansja turecka w głąb Europy została wówczas zatrzymana.

 

linki:

Jan III Sobieski

Święta Liga

Bitwa pod Wiedniem

Wespazjan Kochowski

 

Polski portret trumienny jest charakterystycznym wytworem kultury i sztuki polskiej XVI i XVII w. Nierozłącznie związany z sarmatyzmem, występuje jedynie na ziemiach Rzeczypospolitej.

 

 

 

 

Jan III Sobieski – koniec epoki

 

     Koniec wieku XVII to moment kryzysowy. Wraz ze śmiercią Sobieskiego Rzeczpospolita weszła w okres kryzysu, którego nie miała już przezwyciężyć. Symbolicznego znaczenia nabiera zbieżność dat około roku 1700, dat związanych z odchodzeniem najważniejszych postaci kultury:

     - 1693: umiera Jan Andrzej Morsztyn, jeden z najwybitniejszych polskich poetów barokowych, autor ważnych przekładów z literatury francuskiej (m.in.. Cyd). Wygnany wcześniej z Polski pod zarzutem profrancuskiego szpiegostwa.

     - 1696: umiera Jan III Sobieski, autor wzorcowych barokowych listów (epistolografia) do swojej żony Marysieńki czyli Marii Kazimiery. Mecenas sztuki i architektury barokowej.

     - 1696: umiera Wacław Potocki, wybitny poeta, reprezentant tzw. nurtu ziemiańskiego, autor fraszek, romansów oraz eposu o wojnie chocimskiej.

     - 1700: umiera Wespazjan Kochowski, kolejny poeta nurtu ziemiańskiego, autor epickich Pieśni Wiednia wyzwolonego oraz specyficznie sarmackich koncepcji historiograficznych.

     - 1701: umiera Stanisław Herakliusz Lubomirski, aktywny polityk i wybitny poeta, autor biblijnych parafraz, traktatu filozoficznego Rozmowy Artaksesa i Ewandra i kilku utworów dramatycznych.

     - 1702: Jan Chryzostom Pasek, typowy reprezentant polskiej szlachty, autor uznawanych dziś za wybitne pamiętników.

 

linki:

Jan Andrzej Morsztyn

 

Wacław Potocki

 

Wespazjan Kochowski

 

Stanisław Herakliusz Lubomirski

 

Jan Chryzostom Pasek

 

Barok w Polsce

Nowa dynastia – August II Sas

 

     Pojawienie się nowej dynastii na polskim tronie odbyło się w skandalicznych okolicznościach. O tron polski ubiegało się trzech kandydatów:

 

     1. Franciszek Ludwik Burbon-Conti

     Wybrany na króla Polski przez większość szlachty nigdy nie objął tronu. Kiedy płynął z Francji do Polski w Krakowie koronowany był kandydat do tej pory uważany na najmniej ważnego.

 

     2. Jakub Sobieski

     W chwili śmierci ojca przebywał na Śląsku i tam też został internowany przez wojska saskie. Historycy wskazują również, że jego szanse były małe, gdyż szlachta pamiętała próby centralizacji prowadzone przez ojca. Na domiar złego Sobieski nie dysponował wystarczającym majątkiem.

 

     3. Fryderyk August Wettin

     Elektor saski cieszył się poparciem sąsiadów Polski, głownie cara rosyjskiego. Części magnaterii jego kandydatura podobała się ze względów religijnych (Wettin zmienił przed elekcją wiarę) oraz dzięki wręczonym łapówkom. Został koronowany na króla Polski jako August II w 1697 roku.

 

linki:

Polskie portrety trumienne

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

linki:

August II Mocny

 

Louis de Silvestre: August II Mocny

Wielka Wojna północna

 

     Rosja zdobywa coraz silniejszą pozycję. Piotr Wielki pragnie wzmocnić jej pozycję nad Bałtykiem, zaś w trakcie wojny orientuje się, iż Rzeczpospolita jest zbyt osłabiona wewnętrznie by przeciwstawić się próbom rosyjskiej dominacji .

     Rządzący w Polsce August wyraźnie zacieśnia polityczne związki z Rosją. Jego polityka zagraniczna dąży raczej do wzmocnienia pozycji Saksonii.

     Szwecja wydaje się osłabiona. Na jej tronie zasiada 15-letni Karol XII. Państwa sojuszu antyszwedzkiego liczą na szybkie zwycięstwo.

 

     - 1700: August Mocny utworzywszy sojusz z Rosją i Danią – bez zgody polskiego sejmu – uderza na Inflanty. Karol XII odpiera Augusta i ratuje Szwecję przed zdobyciem Rygi, następnie zaś zajmuje Kurlandię

     - 1702: Wojska szwedzkie uderzają na Polskę zajmując Wilno, Warszawę i wreszcie Kraków

     - 1706: Szwecja atakuje Saksonię. Pokonany August zostaje zmuszony do zrzeczenia się polskiego tronu.

     - 1708: Początek kampanii rosyjskiej zakończonej klęską wojsk szwedzkich pod Połtawą 27.6.1709. Bitwa ta stoczona przy udziale polskich oddziałów zadecydowała o rosyjskiej dominacji w tej części Europy. Warto również pamiętać o udziale Mazepy po stronie szwedzkiej

     - 1709: August II Mocny zostaje ponownie osadzony na polskim tronie

     - 1710: Polska potwierdza tzw. pokój Grzymułtowskiego czyli akt potwierdzający podział Ukrainy.

     - 1721: Pokój w Nystad kończy wojnę, z której Rosja wychodzi jako regionalna potęga. Niemal cała wojna toczyła się na terytorium Rzeczpospolitej, co przyczyniło się do gospodarczej ruiny porównywalnej z kryzysem po Potopie.

 

linki:

Wojna północna

Portret Stanisława Leszczyńskiego

Stanisław Leszczyński (po raz pierwszy)

 

     Stanisław Leszczyński po raz pierwszy został powołany na tron pod naciskiem Szwedów, którzy zajęli Polskę w czasie wojny północnej.
Jego rządy rozpoczęły się w roku 1704 zaś skończyły po bitwie pod Połtawą w 1709. Leszczyński został zmuszony do emigracji. Po tym wydarzeniu wszystkie decyzje, głównie podpisanie układu szwedzko – polskiego, zostały anulowane.

 

August II Mocny – utrata niezależności

 

     August II miał zyskał swój przydomek nie tylko dzięki olbrzymiej sile (podobno potrafił łamać w rękach podkowy), ale również dzięki licznym podbojom miłosnym. To w efekcie rozpustnego życia króla i słabej władzy powstało słynne powiedzenie „Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa”.

 

     Osadzenie na polskim tronie Leszczyńskiego ożywiło działania antysaskiej opozycji, w dużej mierze skupionej w nieoficjalnym stowarzyszeniu nazywanym Familia.
     Pojawienie się sporów wewnętrznych w Polsce pozwoliło Piotrowi I na postawienie się w roli arbitra, tym bardziej że August II zasiadał na polskim tronie z jego łaski. Car Rosji postanowił osłabić zarówno Saksonię jak i Rzeczpospolitą. Ustalił, że wojska Saksonii nie będą mogły przebywać na terenie Polski, zaś Polsce wyznaczono limit wielkości armii.
     Ustalenia te zostały przedstawione polskiemu sejmowi, który na trwającym jeden dzień posiedzeniu wszystkie zatwierdził pod strażą rosyjskiej armii. Był to rok 1717, sejm zaś nazwano Sejmem Niemym.

 

linki:

Stanisław Leszczyński

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

linki:

Sejm Niemy

Polska w czasach Saskich

 

 

 

Pałac Saski w Warszawie zbudowany przez Augusta III został wysadzony przez hitlerowców w grudniu 1944 roku. W pozostałych fragmentach środkowej kolumnady odnowiono Grób Nieznanego Żołnierza, który znajdował się tam już przed II wojną światową. Od roku 2006 trwa odbudowa całego pałacu, która ma być gotowa w 2009 r.

(Zdjęcie: Aranea)

Stanisław Leszczyński (po raz drugi)

 

     August II umarł w roku 1733. Jego próby zapewnienia tronu synowi nie powiodły się. W Polsce nikt nie popierał Sasów.

     Posłowie na sejm elekcyjny z roku 1733 niemal jednogłośnie poparli kandydata francuskiego – Stanisława Leszczyńskiego.

     Szybko okazało się, że elekcja profrancuska przeszkadza zarówno Rosji jak i Austrii. W wojnie o sukcesję polską Francja nie poparła silnie swego kandydata i wycofała się po pewnych ustępstwach ze strony Austrii. Opozycja w Polsce została natomiast spacyfikowana przez wojska rosyjskie.

     Leszczyński na mocy umowy mocarstw otrzymał Księstwo Lotaryngii, gdzie organizował oświecony dwór. Tu napisał też słynny „Głos wolny wolność ubezpieczający”.

     W styczniu 1734 odbyła się koronacja Augusta III na króla Polski.

 

August III Sas

 

August III to jedna z tych postaci historii, o której niewiele da się powiedzieć. Jego panowanie oznaczało katastrofę zarówno dla Polski jak i dla Saksonii.
Drugi król dynastii Wettynów Polski nie lubił i starał się wcale do kraju nie przyjeżdżać powierzając władzę H. Brühla.
Warto z pewnością pamiętać o założeniu przez Augusta III słynnego Pałacu Saskiego, jednego z centralnych miejsc stolicy.

 

linki:

August III Sas

 

Pałac Saski

Marcello Baciarelli: Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego

Stanisław August Poniatowski

 

     Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu udało się zdobyć polski tron przede wszystkim dzięki naciskom carycy Katarzyny II.

     Pierwotnie związany był ze stronnictwem Familii, zwolenników reform wewnętrznych i ścisłych związków z Rosją w polityce międzynarodowej. Orientacja prorosyjska szybko przestała być najważniejsza w polityce Poniatowskiego.

     Próby uniezależnienia się od Rosji sprawiły, że w pierwszym okresie panowania nowy król był niemal zupełnie pozbawiony poparcia. Rosja postrzegała go jako wroga, a opozycja wewnętrzna oceniała go jako króla – Moskwicina.

     Mimo znaczących kłopotów  polityce wewnętrznej i międzynarodowej udało się Poniatowskiemu przejść do historii jako władcy, któremu kraj zawdzięczał ogromne reformy polityczne, obyczajowe, kulturalne i społeczne. Panowanie Poniatowskiego wprowadziło Polskę w epokę nowożytną.

     Z drugiej jednak strony przez szereg lat Poniatowski był jako ostatni urzędujący król obwiniany za utratę niepodległości. Do dziś pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci polskiej historii.

 

linki:

Stanisław August Poniatowski

 

Teatr Wielki w Warszawie około roku 1900.

Neoklasycystyczny gmach Teatru Narodowego to jeden z najbardziej charakterystycznych budynków w Warszawie. Wzniesiono go jednak dopiero na początku XIX wieku.

Blaski panowania - edukacja

 

     Ważnym elementem reform edukacyjnych miało być stworzenie nowego typu szkoły – szkoły świeckiej wychowującej przyszłą elitę wojskową, urzędniczą i polityczną. Tego typu szkołą miała być Szkoła Rycerska założona przez Poniatowskiego w 1765. To właśnie w tej szkole pierwszy raz w Polsce skoncentrowano się na nauczaniu nauk eksperymentalnych.

     W roku 1773, wkrótce po kasacie zakonu jezuitów Stanisław August Poniatowski powołał do życia Komisję Edukacji Narodowej. Instytucja ta miała opracować nowe systemy kształcenia oparte na dorobku oświecenia i odchodzące od scholastycznego arystotelizmu. W praktyce KEN była pierwszym w Europie odpowiednikiem współczesnego ministerstwa oświaty.

     KEN odpowiadała za stworzenie nowych podręczników (w roku 1775 powołano w tym celu Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych), opracowywanie programów nauczania, reformowanie szkół wyższych (przeprowadzono reformę Akademii Krakowskiej i Wileńskiej).

 

Blaski panownia - teatr

 

     Stanisław August Poniatowski zdawał sobie sprawę z propagandowego potencjału sztuki. Dlatego też głównym obiektem jego mecenatu stał się teatr. Scena teatralna istniała w Warszawie już od wieku XVII (opera włoska), lecz dopiero za panowania Stanisława na scenie tej pojawiły się polskie sztuki. W r.1765 założony zostaje Teatr Narodowy. Na jego użytek  tworzyli najważniejsi pisarze polskiego oświecenia: Franciszek Bohomolec, Franciszek Zabłocki, Julian Niemcewicz.

 

 

 

 

 

 

linki:

Komisja Edukacji Narodowej

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

linki:

Teatr Narodowy

 

Zespół pałacowo-parkowy Łazienki Królewskie w Warszawie

(Zdjęcie: Jan Jeništa)

Blaski panowania - czasopisma

 

     Najważniejszym obok teatru środkiem popularyzacji reform oświeceniowych w Polsce miało być w zamierzeniu Poniatowskiego czasopismo „Monitor” wzorowane na angielskim „Spectator”. W pierwszym okresie działalności „Monitor” zaangażował się w popularyzowanie racjonalizmu i zwalczanie sarmatyzmu rozumianego wówczas jako szlacheckie zacofanie.

     Nieco inną funkcję miała mieć gazeta „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”. Drukowano w niej to, co udało się przedstawić na nieformalnych spotkaniach intelektualistów z królem, zwanych obiadami czwartkowymi.

 

Blaski panowania - mecenat

 

     ARTYSTYCZNY

     1.Wspieranie polskiej opery i teatru

     2.Wspieranie najważniejszych pisarzy oświeceniowych: Krasickiego, Trembeckiego, Naruszewicza, Bohomolca

     3.Przebudowa zamku królewskiego w Warszawie

     4.Budowa zespołu pałacowego w Łazienkach

     EKONOMICZNY

     1.Zakładanie manufaktur w tym kompania Manufaktur Wełnianych

     2.Budowa mennicy warszawskiej

     3.Wytwórnia broni w Kozienicach

     4.Budowa ludwisarni w Warszawie

     5.Wytwórnia fajansu w Belwederze

 

 

 

 

 

 

 

linki:

Monitor

Obiady czwartkowe

 

 

 

 

 

 

 

 

 

linki:

Łazienki Królewskie

 

 

 

 

 

 

 

Kazimierz Wojniakowski: Uchwalenie Konstytucji

3 Maja (1806)

 

Strona tytułowa Konstytucji wydania Piotra Dufoura

z 1791 roku.

Sejm Wielki

 

     Sejm Wielki, zwany również Czteroletnim był to sejm zwyczajny obradujący w Warszawie od 6 X 1788 do 29 V 1792 roku. Został zwołany przez Stanisława Augusta Poniatowskiego, za zgodą Katarzyny II, dla uchwalenia sojuszu wojskowego z Rosją i podjęcia uchwał w sprawie udziału polskiego korpusu posiłkowego w wojnie rosyjsko-tureckiej, przeciągnął swe obrady na okres czterech lat.

 

     W pierwszym okresie obrad wyróżniły się trzy stronnictwa:

     1.obóz królewski (prymas Michał Poniatowski, kanclerz wielki koronny Jacek Małachowski i in.) pragnął wzmocnienia władzy monarszej i powiększenia wojska przy utrzymaniu Rady Nieustającej i sojuszu rosyjskiego.

     2.Stronnictwo reform, zwane patriotycznym, pragnęło rozbudowy armii, umocnienia władzy państwowej, zerwania z Rosją i oparcia się na Berlinie. Grupowało ono Czartoryskich i część Potockich, również ks. Hugona Kołłątaja, Juliana Ursyna Niemcewicza.

     3.Obóz hetmański (hetman Seweryn Rzewuski, hetman Franciszek Ksawery Branicki, Szczęsny Potocki) reprezentował interesy i poglądy większości magnaterii i części dostojników Kościoła. Pragnęli oni utrzymania "złotej wolności" i protekcji rosyjskiej, myśleli też o zniesieniu centralnej władzy a nawet monarchii.

 

linki:

Sejm Wielki

 

Konstytucja 3 Maja

 

     Konstytucja uchwalona w dość dziwnych warunkach stała się drugą po amerykańskiej konstytucją w dziejach nowożytnych. Przygotowało ją stronnictwo patriotyczne, w pracach którego uczestniczył sam król, Ignacy Potocki i Hugo Kołłątaj.

     Konstytucja pozostawiała ustrój stanowy, znacznie ograniczając jednak prawa najuboższej szlachty, umożliwiała awans społeczny, zarówno chłopom jak i mieszczanom. Znosiła liberum veto i kilka innych szkodliwych mechanizmów systemowych.

     Jej uchwalenie było jasnym dowodem na chęć prowadzenia gruntownych reform systemowych. Próby te jednak, jak pokazała przyszłość zostały podjęte zbyt późno.

 

linki:

Konstytucja 3 Maja

Cały tekst Konstytucji

Hugo Kołłątaj

 

Juliusz Kossak: Kazimierz Pułaski pod Częstochową

Konfederacja barska

 

     29 lutego 1768 roku w małym miasteczku Bar zawiązała się konfederacja w obronie wolności i wiary na czele z Józefem Pułaskim i Michałem Krasińskim. Początkowo był to ruch religijny, natomiast z biegiem czasu przekształcił się w zbroje wystąpienie szlachty przeciwko królowi i Rosji. W październiku 1770 konfederaci ogłosili akt detronizacji króla, który niemalże wzywał do zgładzenia monarchy. Rok później w akcie desperacji porwano króla, co skompromitowało walczących w oczach sojuszników.

 

     Kiedy na koniec pod twierdzę barską przybyły wojska koronne i rosyjskie, jak pisze Jasienica, "z obwałowań Baru, rozbrzmiewającego pieśniami i suplikacjami, zamiast parlamentariuszy wyszło czterech księży z krucyfiksami i piąty ze statuą Najświętszej Panny, z którymi nie wiedzieć co było traktować. Bar został łatwo zdobyty, nic nie pomogło zaślepienie w cudotwórstwie Marka". Ów ksiądz Marek był nie tylko ojcem duchowym utworzonego w Barze tajnego Zakonu Rycerzy Świętego Krzyża, ale uważany był za cudotwórcę i proroka. Wróżył krótkie panowanie "nie od Boga danego" Stanisława Augusta. Wzywał szlachtę do cierpliwości - do czasu aż osiągnie pełnoletność elektor saski, "który przywróci Polsce dawne szczęście".

 

linki:

Konfederacja barska

Kazimierz Pułaski

Pieśń Konfederatów barskich

Stanisław Szczęsny Potocki

Konfederacja targowicka

 

     Po uchwaleniu przez Sejm Czteroletni (Wielki) w dniu nowej konstytucji, część magnaterii i bogatej szlachty polskiej nie zamierzała poddać się prawom ustanowionym przez tę Konstytucję i w dniu 14 maja 1792 r. zawiązała w niewielkim miasteczku Targowica na kresach konfederację w celu jej obalenia. W rzeczywistości spisek został zawiązany wcześniej w Petersburgu, pod patronatem carycy Katarzyny II, a wzięli w nim udział magnaci: Szczęsny Potocki jako marszałek konfederacji, Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski, Szymon Kossakowski i inni. Chcieli oni powrotu rządów saskich i podziału państwa na samodzielne województwa-prowincje. Zwrócili się w tym celu o pomoc wojskową do carycy, uzyskali ją i rozpoczęła się wojna polsko-rosyjska. Wojna ta przeszła do historii Polski pod nazwą insurekcji kościuszkowskiej.

 

     Sygnatariusze konfederacji targowickiej: Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski i Hr. Szczęsny Potocki uchodzą za największych zdrajców.

     Zdrajcy zwrócili się do Katarzyny II, jako gwarantki ustroju, o wkroczenie "sojuszniczych" wojsk rosyjskich do Rzeczypospolitej.

W obliczu przegranej wojny Stanisław August Poniatowski w liście do carycy Katarzyny II zaproponował, aby następcą tronu został wnuk Katarzyny II, ks. Konstanty (późniejszy wielki książę Królestwa Polskiego utworzonego na Kongresie Wiedeńskim), w zamian za zachowanie reform Sejmu Wielkiego i Konstytucji 3 maja. Katarzyna zażądała jednak natychmiastowego akcesu króla do Targowicy.

Nastąpiło to 24 lipca 1792 roku za radą m.in. podkanclerza Hugona Kołłątaja. "Dziś jeszcze Miłościwy Panie, trzeba to zrobić, nie jutro: każdy moment jest drogi, bo go krew Polaków oblewa".

linki:

Konfederacja targowicka

insurekcja kościuszkowska

Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski Hr. Szczęsny Potocki