Polska pod zaborami

Ziemie Polski po rozbiorach

(źródło: Halibutt, Wikipedia)

 

Kazimierz Wojniakowski: Tadeusz Kościuszko (1812)

 

Mapa insurekcji kościuszkowskiej 1794

(źródło: Mathiasrex,Wikipedia)

 

Rozbiory 

 

     U źródeł rozbiorów leży współdziałanie Rosji i Prus na sejmie konwokacyjnym w 1764. 11 kwietnia mocarstwa te podpisały tajny aneks do traktatu sojuszniczego, w którym zobowiązały się do wspólnego wystąpienia zbrojnego przeciwko Rzeczypospolitej, gdy strony uznają, że zagrożone są ich interesy w tym kraju.

     W wyniku presji prymasa interrexa Władysława Aleksandra Łubieńskiego Rzeczpospolita uznała oficjalnie na sejmie konwokacyjnym tytuły cesarzowej Wszech Rosji Katarzyny II (nieuznawany od 1721) i tytuł króla Prus Fryderyka II (nieuznawany od 1701). Stanowiło to realne zagrożenie dla integralności terytorialnej państwa polskiego. Rosja w czasie rozbiorów podnosiła z tego tytułu roszczenia terytorialne wobec ziem ruskich Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Prusy natomiast wykorzystały fakt, że Prusy Królewskie stanowiły niegdyś integralną całość z Prusami Wschodnimi.

 

     Główne fazy rozbiorów to:

  • I rozbiór Polski - 1772 (Rosja, Prusy, Austria)

  • II rozbiór Polski - 1793 (Rosja, Prusy)

  • III rozbiór Polski - 1795 (Rosja, Prusy, Austria)

linki:

Rozbiory Polski

W. A. Łubieński

Insurekcja kościuszkowska

 

     W 1794 r. dochodzi do polskiego powstania narodowego przeciw Rosji i Prusom. Bezpośrednią przyczyną powstania był II rozbiór Polski i rządy konfederacji targowickiej.

     4 kwietnia 1794 pod Racławicami wojska powstańcze pod wodzą samego Tadeusza Kościuszki stoczyły zwycięską bitwę z wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez generała majora Fiodora Denisowa. Z militarnego punktu widzenia zwycięstwo pod Racławicami było jedynie epizodem wojny polsko-rosyjskiej i nie zostało w pełni wykorzystane. Kościuszko nie zdołał rozbić korpusu Denisowa i oczyścić Małopolski z wojsk rosyjskich. O wiele ważniejsze było natomiast znaczenie moralne bitwy – Polacy nabrali wiary w możliwość zwycięstwa, a powstanie rozszerzyło się na inne rejony kraju.

 

     Powstanie skończyło się klęską po 8 miesiącach, gdyż wojska rosyjskie pod przywództwem generała Suworowa zajęły Warszawę. 16 listopada pod Radoszycami nastąpiło ostateczne rozwiązanie oddziałów powstańczych przez naczelnika Wawrzeckiego i kapitulacja przed Suworowem. 24 października 1795 Rosja, Prusy i Austria dokonały III rozbioru Polski. Rzeczpospolita znikła z mapy Europy.

 

 

 

 

linki:

insurekcja kościuszkowska

 

Tadeusz Kościuszko

 

bitwa pod Racławicami

 

Napoleon nadaje konstytucję Księstwu Warszawskiemu

Księstwo Warszawskie

 

     Księstwo Warszawskie zostało utworzone na mocy francusko – pruskich i francusko – rosyjskich ustaleń pokoju w Tylży w roku 1807. Było państwem formalnie niepodległym, złączonym unią personalną z Saksonią. Na politykę zagraniczną największy wpływ miał francuski rezydent. Księstwo Warszawskie miało być monarchią dziedziczną, której podstawy systemowe wyznaczała ważna dla Polski konstytucja księstwa warszawskiego.

 

Konstytucja Księstwa Warszawskiego  

 

     Konstytucja Księstwa Warszawskiego wzorowana była przede wszystkim na ustawodawstwie napoleońskiej Francji. Wprowadzała do ustroju Polski takie elementy tzw. kodeksu Napoleona jak:


     1. równość wobec prawa
     2. gwarancja wolności osobistej wszystkich obywateli (czyli zniesienie poddaństwa chłopów)
     3. zasadę trójpodziału władz, z niezależną władzą sądowniczą i silną władzą wykonawczą.  

     Niezmiernie istotny był fakt, że prawo wyborcze według nowej konstytucji otrzymywała nie tylko szlachta, ale również bogatsze mieszczaństwo, inteligencja jako warstwa, która narodziła się w epoce Oświecenia, weterani wojenni a nawet niektórzy chłopi.

     Należy zatem widzieć w tej konstytucji pierwszy krok w kierunku likwidacji systemu feudalnego w Polsce i równocześnie wejście w nowoczesność ustrojową.

 

linki:

Księstwo Warszawskie

 

Juliusz Kossak: Jan Henryk Dąbrowski (1882)

Polskie armie w dobie napoleońskiej

 

     Jednym z najważniejszych faktów związanych z Księstwem Warszawskim było utworzenie polskiej armii, liczącej początkowo 45 tyś. Żołnierzy, później 100 tyś.

     Armia Księstwa Warszawskiego uczestniczyła w wyprawie Napoleona na Rosję, z Napoleonem wiążąc nadzieje na pełne odzyskanie niepodległości w przedrozbiorowych granicach. Z Rosji nie wróciło 70% wysłanych tam Polaków.

 

     Polacy walczyli w wojskach napoleońskich jeszcze przed utworzeniem Księstwa Warszawskiego. Już w 1797 we Włoszech utworzono Legion Polski pod dowództwem jednego z dowódców w insurekcji kościuszkowskiej – Jana H. Dąbrowskiego. To właśnie w Legionie włoskim ułożona została przez Józefa Wybickiego pieśń Jeszcze Polska nie umarła…, która z czasem stała się polskim hymnem.
     Część legionów w 1802 wysłana została na Haiti w celu tłumienia tamtejszego powstania. Z 5000 żołnierzy do Europy powróciło jedynie 300.

 

     Po ostatecznej klęsce Napoleona w roku 1815 zwołano tzw. kongres wiedeński, na którym Wielka Brytania, Prusy, Rosja, Austria i Francja rozstrzygnęły o losach Europy.

 

     Ustalenia dotyczące ziem polskich:
     1. okolice Poznania tworzą tzw. Wielkie Księstwo Poznańskie wchodzące w skład Prus.
     2. okolice Krakowa tworzą Rzeczpospolitą Krakowską, rodzaj samorządnej strefy wolnocłowej
     3. z pozostałych terenów Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie połączone unią personalną z Rosją.

 

linki:

Napoleon Bonaparte

 

Legiony Polskie we Włoszech

 

Jan Henryk Dąbrowski

 

 

 

kongres wiedeński

 

 

 

 

 

 

zobacz też:

Hymn Polski

Józef Wybicki

Flaga Królestwa Kongresowego

 

Godło Królestwa Kongresowego

 

Królestwo Polskie

 

     Królestwo Polskie było państwem uzależnionym od Rosji, co widać choćby w heraldyce. Cieszyło się jednak sporą autonomią. Miało własną konstytucję – jedną z najbardziej liberalnych w Europie, własny język urzędowy, system szkolnictwa i własną armię.

     Na Królestwo Polskie należy spojrzeć z dwóch perspektyw, które razem dają nawzajem wykluczającą się ocenę tego momentu w historii Polski:

 

     Z jednej strony w czasach Królestwa Kongresowego obserwować można było znaczny postęp cywilizacyjny i odchodzenie od systemu feudalnego. Gwarantowała to konstytucja, która jednak w miarę upływu czasu była coraz częściej łamana przez namiestnika carskiego – księcia Konstantego.

     Pod względem ekonomicznym okres od kongresu wiedeńskiego był momentem unowocześniania kraju. To wówczas powstają pierwsze w Polsce bite drogi, łączące Warszawę z Krakowem, Moskwą i Petersburgiem. Wówczas też powstaje Bank Polski – pierwsza centralna instytucja bankowa, gwarantująca wzrost gospodarczy.

     Mimo carskich represji bujnie rozwija się polskie szkolnictwo, przede wszystkim zaś uniwersytet wileński i tzw. liceum krzemienieckie, założone między innymi przez H. Kołłątaja.

 

     Z drugiej jednak strony okres Kongresówki to systematyczna działalność antypolska prowadzona przez Rosję. Łamanie konstytucji, liczne procesy polityczne i zsyłki na Sybir tworzyły atmosferę, w której młodzież dorastała buntując się przeciw władzy.

     W takich właśnie warunkach powstawały najważniejsze organizacje spiskowe, z którymi związani byli przedstawiciele rodzącego się romantyzmu. Pamiętać należy przede wszystkim o Filomatach i Filaretach z Wilna, których działalność zakończyła się słynnym procesem.

     Działalność spiskowa dotknęła również szkół wojskowych, a konkretnie szkoły podchorążych w Warszawie, gdzie spiskowcami kierował Piotr Wysocki.

 

 

 

 

 

 

linki:

Królestwo Polskie

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

linki:

Hugo Kołłątaj

Filomaci i Filareci

Piotr Wysocki

Hrabianka Emilia Plater, bohaterka narodowa Polski, kapitan Wojska Polskiego w czasie powstania listopadowego, była jedną z wielu kobiet walczących w oddziałach powstańców listopadowych.

Powstanie listopadowe

 

     Głównym powodem wybuchu powstania było ciągłe łamanie przez cara postanowień konstytucji. Wśród licznych spisków konspiracyjnych najważniejszym okazał się spisek podchorążych. 29.XI.1830 wybuchło powstanie w Warszawie. Pierwszym krokiem powstańców była próba zatrzymania księcia Konstantego w Belwederze, które jednak nie powiodło się.

    Powstanie listopadowe uważane jest za jedno z nielicznych polskich powstań, które miały szanse militarnego sukcesu. Było to możliwe głównie dzięki armii królewskiej, która choć słabo wyposażona była dobrze wyszkolona.

     Najważniejsze polskie sukcesy wojskowe wiązały się z powstrzymaniem wojsk rosyjskich przez gen. Chłopickiego (bitwy pod Stoczkiem, Wawrem i Olszynką Grochowską) oraz z polską ofensywą prowadzoną przez gen. Skrzyneckiego.

     Kłótnie w dowództwie i spory polityczne zdecydowały o porażce w czasie następnej ofensywy rosyjskiej. We wrześniu padła Warszawa (ważnym epizodem były obrona Woli przez gen. Sowińskiego uwieczniona w wierszu Słowackiego oraz tzw. rzeź Pragi zlecona przez gen. Paskiewicza).

 

linki:

Powstanie listopadowe

 

Emilia Plater

Hotel Lambert w Paryżu, rezydencja rodziny Czartoryskich, ważny ośrodek życia emigracyjnego po powstaniu listopadowym.

(źródło: lartnouveau.com)

Wielka Emigracja

 

     Po upadku powstania listopadowego ponad 20 tysięcy Polaków opuściło kraj, reszta pozostała licząc na szybkie wznowienie walk. Wśród emigrantów było wiele wybitnych osobistości, stąd też ruch ten zwykło się nazywać wielką emigracją.

     Polscy emigranci osiedli przede wszystkim we Francji, która od tej pory stała się alternatywnym wobec kraju ośrodkiem polskości. To właśnie we Francji powstały pierwsze stowarzyszenia polityczne:


     1. konserwatyści skupieni wokół ks. Czartoryskiego, zwani Hotel Lambert,
     2. Towarzystwo Demokratyczne Polskie pod wodzą Joachima Lelewela
     3. najbardziej radykalne zarówno w kwestiach politycznych jak i społecznych Gromady Ludu Polskiego.

 

     Z emigracją związani byli m.in. Fryderyk Chopin, Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid, Zygmunt Krasiński, Joachim Lelewel, Adam Jerzy Czartoryski, Maurycy Mochnacki, Seweryn Goszczyński, Jan Czyński, czy Ernest Malinowski.

 

linki:

Wielka Emigracja

Ernest Malinowski

 

Królestwo Polskie po powstaniu  

     Zakończone klęską powstanie uświadomiło Rosji, że Polska nie przystanie na żadne ustępstwa. Szczególnie ważna była w tym kontekście detronizacja cara przeprowadzona w czasie powstania.

     W konsekwencji car postanowił w znacznym stopniu ograniczyć swobody w Polsce. Językiem urzędowym stał się j. rosyjski, zlikwidowano polskie szkolnictwo. Zwiększono też nacisk policyjny.

     W rzeczywistości Królestwo Polskie stawało się częścią terytorium Rosji.

 

Józef Bem, przywódca powstania listopadowego i rewolucji na Węgrzech w 1948 roku. Bohater trzech krajów: Polski, Węgier i Turcji.

Wiosna Ludów

 

     Ogólnoeuropejski ruch rewolucyjny jedynie w małym stopniu zaznaczył się w Polsce. Stało  się tak przede wszystkim dlatego, że po upadku powstania listopadowego praktycznie niemożliwa stała się działalność konspiracyjna. Spośród ziem polskich jedynie w Wielkopolsce, Małopolsce i na Podhalu wywiązały się walki.

 

     W Krakowie przy okazji Wiosny Ludów wybuchło tzw. powstanie krakowskie, na czele którego stał Edward Dembowski. W wyniku powstania Austria zlikwidowała samodzielność Rzeczpospolitej Krakowskiej.

    Na Podhalu wybuchło chłopskie powstanie antyaustriackie, zwane powstaniem chochołowskim.

    W rejonie Tarnowa, pod wpływem austriackiej propagandy wybuchł ruch chłopski, na czele którego stanął Jakub Szela. Chłopi atakowali przede wszystkim dwory szlacheckie, zabijając ponad 1000 szlachciców.

     Powstanie wielkopolskie wybuchło w reakcji na wieść o rewolucji w Berlinie. W Poznaniu utworzono tzw. Komitet Narodowy. Naczelnym wodzem powstania został Ludwik Mierosławski.

 

linki:

Wiosna Ludów

Jakub Szela

Józef Bem

Aleksander Sochaczewski: Branka 1863

Ku powstaniu…

 

     •Od roku 1860 prowadzone są liczne antyrządowe manifestacje na terenie zaboru rosyjskiego

     •W roku 1861 zostaje założona organizacja mająca na celu koordynację działań spiskowych na terenach Królestwa Polskiego. Wśród założycieli jest m.in. Apollo Korzeniowski, ojciec Josepha Conrada

     •W grudniu 1861 powstaje tzw. Komitet Białych, czyli organizacja podziemna głosząca hasła niepodległości Polski, lecz niechętna walce zbrojnej w najbliższej przyszłości.

     •14.01.1863 – przeprowadzona zostaje tzw. „Branka” czyli pobór do rosyjskiej armii. Brankę przeprowadzono z polecenia zarządcy Królestwa Polskiego hr. Aleksandra Wielopolskiego, który wiedział o spisku powstańczym przygotowanym przez ugrupowanie Czerwonych.

 

 

Kosynierzy biorący udział w powstaniu styczniowym 1863

 

 

 

Upadek powstania stał się kluczowym doświadczeniem dla polskich twórców w drugiej połowie wieku XIX. Jego echa odnajdujemy pod postacią konfliktu szlachty i chłopów w „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej czy też we wstrząsającej noweli Żeromskiego „Rozdziobią nas kruki, wrony…”.

O synach powstańców styczniowych powie się pod koniec wieku XIX jako o pokoleniu „wysadzonych z siodła”.

 

Powstanie styczniowe

 

     Biali przystąpili do powstania w marcu. Wówczas oddziały powstańcze poniosły już pierwsze klęski. Militarnej słabości powstańców nie był w stanie nic zrobić Tymczasowy Rząd Narodowy.

     Walki powstańcze były nieskoordynowane i w zasadzie od samego początku skazane na porażkę.

     Powstańcami byli przede wszystkim wychowani na literaturze romantyzmu reprezentanci polskiej szlachty.

 

     Kolejnymi przywódcami powstania byli:
     a) Ludwik Mierosławski
     b) Marian Langiewicz
     c) Romuald Traugutt

 

     Żaden z nich nie miał możliwości wystawienia regularnej armii, w związku z czym powstanie miało charakter walk partyzanckich.

 

     Uczestnikami walk byli głównie szlachcice. Dostrzegł to rząd rosyjski, który w 1864 ogłosił dekret o uwłaszczeniu chłopów. Od tej pory chłopi całkowicie przestali popierać powstańców.

     Większość uczestników powstania zginęła. Ci, którzy przeżyli, najczęściej byli schwytani przez Rosję i skazani nie tylko na konfiskatę majątku, ale i zesłanie na Sybir. Dlatego też powstanie styczniowe uchodzi za moment końca polskiej szlachty. Ci reprezentanci stanu szlacheckiego, którzy przeżyli zostali pozbawieni majątku – z czasem z ich szeregów ukształtowała się polska inteligencja.

 

Linki:

Powstanie styczniowe

 

Ludwik Mierosławski
Marian Langiewicz
Romuald Traugutt

Po powstaniu…

 

     Upadek powstania styczniowego wiązał się z dalszym ograniczeniem swobód na polskich ziemiach. Królestwo Polskie praktycznie przestało istnieć, a na jego miejsce utworzono tzw. Priwislanski Kraj. Władzy rosyjskiej podporządkowano nie tylko szkolnictwo, ale i kwestie religijne. Szczególnie istotne było oddanie polskiego kościoła katolickiego pod władzę cerkwi w Petersburgu.

 

 

Słynny był przypadek Michała Drzymały, który nie mogąc otrzymać od władz pruskich pozwolenia na budowę domu zamieszkał wraz z rodziną w wozie cyrkowym.

Germanizacja

 

     Równolegle z procesem rusyfikacji ziem polskich w zaborze rosyjskim, w zaborze pruskim przebiegała germanizacja. Szczególnie nasiliła się ona w okresie władzy Bismarcka. Żelazny kanclerz nazwał wręcz swoją antypolską politykę mianem kulturkampf.
     Paradoksalnie od lat ‘70 dużą swobodą cieszył się zabór austriacki, w którym wprowadzono tzw. autonomię galicyjską.

 

     Symbolami w oporze Polaków przeciw germanizacji stały się szczególnie dzieje gospodarza Michała Drzymały oraz bunty młodzieży szkolnej w miejscowości Września.

 

 

 

linki:

Germanizacja Polaków

 

 

 

Michał Drzymała

 

Józef Piłsudski

Kształtowanie się partii

 

     Koniec wieku XIX to moment kształtowania się pierwszych polskich partii politycznych, które korzystały przede wszystkim ze swobód gwarantowanych przez autonomię galicyjską.

     Jedną z pierwszych polskich partii jest Narodowa Demokracja, tworzona przez Romana Dmowskiego, autora znanych książek np. Myśli nowoczesnego Polaka.

     Wśród działaczy lewicy wybijają się dwa nazwiska: Ignacego Daszyńskiego i Józefa Piłsudskiego, działaczy PPS.

 

Polscy komuniści

 

     Prężnie rozwija się na ziemiach polskich ruch komunistyczny. Powstaje partia Proletariat, na czele której stają Ludwik Waryński i Róża Luksemburg. Waryński, schwytany przez tajne służby carskie zostanie rozstrzelany.

     Wychowankiem polskich komunistów jest również Feliks Dzierżyński, który z czasem stanie się jednym z najbardziej wpływowych komunistów działających w Rosji Radzieckiej.

 

linki:

Roman Dmowski

Józef Piłsudski