Średniowiecze

Charakterystyka epoki średniowiecza

Zpracovala prof. Marie Sobotková

Średniowiecze, tzn. wieki średnie, czy też okres przejściowy między epoką starożytną a czasami odrodzenia, określano jako okres mroczny, bezpłodny i ciemny. Rewizja owych ujemnych sądów nastąpiła dopiero w XVIII i XIX wieku. Wtedy zauważono wielkość i potęgę sztuki średniowiecza, zwłaszcza jego końcowej fazy.
Jeżeli powiemy, że epoka średniowiecza trwała w Europie ok. 1100 lat, musimy również dodać, że owego podziału chronologicznego nie należy mechanicznie stosować w ramach rozwoju kulturalnego poszczególnych krajów.
Ogólnie przyjmuje się, iż początek średniowiecza w Europie związany jest
z wiekiem IV/V
, kiedy formuje się nowa cywilizacja, przekształca się ustrój Europy. Koniec epoki średniowiecza łączy się z wiekiem XV.
Za decydującą datę owych czasów uważany jest rok 395, kiedy dochodzi do rozłamu imperium rzymskiego na zachodniorzymskie i wschodniorzymskie, co spowodowało podział
Europy na dwa oddzielne kręgi kulturowezachodni (wsparty na kulturze łacińskiej) i wschodni (na kulturze greckiej). Ów podział znalazł później odbicie w zróżnicowanych formach cywilizacji i kultury chrześcijańskiej, rozczłonkowanej skutkiem schizmy (1054 r.) na katolicką (tu należą od końca X w. Czechy i Polska, będące pod  wpływem wielkiej cywilizacji rzymskiej, tzn. narodów germańskich i romańskich – Niemców, Włochów i Francuzów) i prawosławną, (tutaj należą Bułgaria, Serbia i Ruś).
A więc Europa rozpadła się na dwa światy: rzymski – zachodni, z większą potęgą władzy duchownej (papież rzymski) i bizantyjski – wschodni, z przewagą władzy świeckiej (cezarz bizantyjski).
Za najbardziej zasadną datę początku średniowiecza przyjmuje się rok 476, wyznaczający upadek cesarstwa zachodniego i podbicie Rzymu przez plemiona germańskie. Koniec epoki wiąże się najczęściej z trzema ważnymi wydarzeniami:
–        wynalezieniem druku w 1450 r.,
–        upadkiem Konstantynopola  w 1453 r.,
–        i odkryciem Ameryki w 1492 r.
Granice każdej epoki nie są ostre, poszczególne elementy poprzedniej epoki istnieją jeszcze w następnej.
W Polsce przyjmuje się tezę, iż średniowiecze trwało od X do XV wieku. W ramach epoki średniowiecza można wyodrębnić trzy okresy:
1. wczesne średniowiecze (V–X w.),
2. czas rozkwitu średniowiecza (XI–XIII w.),
3. zmierzch średniowiecza (XIV–XV w.).

linki:

Literatura polska - średniowiecze
Literatura polska - średniowiecze (polska.pl)
Wirtualna biblioteka literatury polskiej
Okresy literackie - średniowiecze (portalwiedzy.onet.pl)
Średniowiecze (staropolska.pl)

Dziesięć cech charakterystycznych literatury średniowiecza

      I. Średniowieczna literatura znana nam jest tylko w tej części, w jakiej zachowała się do naszych czasów, a więc chodzi o całość niekompletną. Jeszcze w naszym wieku zdarza się, chociaż sporadycznie, że odkrywa się niektóre nieznane części utworów, czy dotąd nieznane ich wersje, albo też udaje się współczesnym uczonym, mediewistom, bardziej dokładnie ustalić czas powstania utworów średniowiecznych.
 
     II. Autorzy średniowieczni często nie podawali daty powstania utworów, powieważ nie uważali tego za rzecz ważną. Dlatego też literatura średniowieczna jest nie tylko całością niekompletną, ale również często niepewnie datowaną.
 
     III. Do czasów wynalezienia druku książka średniowieczna miała postać kodeksu rękopiśmiennego zawierającego różne teksty, które albo uzupełniano notatkami, albo też na pozostałych pustych kartkach wpisywano nowe teksty.
 
     IV. Powstawały również palimpsesty – nowe teksty napisane na miejsce starych, usuniętych (np. przez wyskrobanie tekstu). Niektóre stare teksty, pisane zazwyczaj na foliach pergaminowych, służyły jako okładki innych ksiąg (np. Kazania świętokrzyskie – paski z nich, wykorzystane zostały do wzmocnienia księgi łacińskiej).
 
     V. W średniowieczu nieważne było, kto jest autorem utworu, a więc typowa jest anonimowość twórczości.
 
     VI. Pojęcia twórczej oryginalności w naszym rozumieniu, średniowiecze nie znało.
Metodę twórczą owych czasów moglibyśmy dzisiaj nazwać kompilacyjną a „nowy“ utwór plagiatem, lecz: wykorzystywanie dosłownych zapożyczeń z cudzego dzieła, starych myśli, będących majątkiem ogółu, dla nowo komponowanej całości, w celu „pouczenia i przestrogi“, było według zasad twórczości literackiej średniowiecza ze wszech miar słuszne.
     Należy więc patrzeć i oceniać dzieła średniowiecza przez pryzmat norm estetycznych
średniowiecznych.
     Wiele tekstów polskich to tłumaczenia (nie tylko zresztą z łaciny, ale też z języka czeskiego
i niemieckiego) i najróżniejsze przeróbki. Mimo to jednak należy podkreślić, że polscy autorzy próbowali tworzyć także dzieła w języku polskim (np. Bogurodzica, Żale Matki Boskiej pod krzyżem) dorównujące poziomem i artyzmem utworom łacińskim. Świadczy to o tym, że anonimowi twórcy polskiego pochodzenia tkwili mocno w europejskiej kulturze swoich czasów.
     VII. Do momentu wynalezienia druku często też utworów nie oznaczano nazwą – tytułem. Jako tytuł służyły incipity dzieł (początki utworów), albo ich explicity (zakończenie utworów).
 
     VIII. O literaturze najstarszej można mówić jako o dwujęzycznej, bowiem najwcześniejsze zabytki literackie tworzono w uniwersalnym języku – łacinie, a dopiero później, wraz z rozwojem języków narodowych, wpisywano najpierw tylko wyrazy i zdania (notatki w Rocznikach), albo dłuższe części (np. notatki na marginesie łacińskiego tekstu) w językach narodowych. Potem dopiero powstawały całe utwory w językach ojczystych, często jeszcze jednak przeplatane wyrazami łacińskimi.
    
     IX. Cechą charakterystyczną najstarszej literatury jest również zacieranie granic między tym, co dzisiaj nazywamy literaturą piękną, a między szeroko pojętym piśmiennictwem. Do literatury zaliczano bowiem kroniki, kazania, mowy, traktaty polityczne, utwory dydaktyczne, rozprawy teologiczne: w ramach jednego dzieła można się zetknąć z różnymi gatunkami – opowiadanie narracyjne przeplatano np. fragmentami uczonego traktatu.
 
     X. Średniowieczna literatura polska jest tematycznie szeroka (od spraw społeczno-religijnych, historycznych i obyczajowych po miłosne): literatura religijna i świecka zawiera utwory różnogatunkowe – prozaiczne i wierszowane.
Przeważa literatura pisana w języku łacińskim, zarówno pod względem ilości utwórów, jak też ich poziomu artystycznego i różnorodności form.
Literatura tworzona w języku narodowym miała głównie charakter twórczości
przekazywanej ustnie
, dlatego też niewiele mamy tekstów. Można powiedzieć, że w języku narodowym tworzono głównie poezję, w łacinie przede wszystkim prozę (kroniki, publicystykę).

linki:
Zbiory rękopiśmienne Biblioteki Narodowej
Książka rękopiśmienna w Polsce

Studuj polstinuPolFonStudijní oboryStuduj na UPŽurnál onlineInterregSlavic networkČesko-polské lexikografické centrumcele i metody 2017
Aktualizováno: 16. 1. 13, vytvořeno: 7. 1. 13,

Přihlásit

Pro přihlášení na web zadejte svoje uživatelské jméno a heslo: